TWINTIGSTE JAARGANG NOVEMBER 2025 # 6 Debat 'En nu tempo maken' Verlichting Partner Summit Signify: samen bouwen aan herpositionering Duurzaam Starters en andere durfals aan het woord USP Wat willen de installateurs eigenlijk? ONAFHANKELIJKE PRAKTIJKINFORMATIE VOOR DE ELEKTROTECHNISCHE BRANCHE
#6 november 2025 4 o l u m n C i n Kan Den Haag de installatiesector bijbenen? De installatiebranche verkeert op dit moment in een opvallend sterke fase. Volgens het conjunctuuronderzoek van Techniek Nederland voor het derde kwartaal van 2025 verwacht maar liefst 81 procent van de bedrijven een resultaatverbetering van meer dan 5 procent. De orderportefeuille blijft goed gevuld – gemiddeld zo’n 11 maanden werkvoorraad – en 80 procent van de ondernemingen past inmiddels hogere prijzen toe. Daarnaast geeft 56 procent aan dat men van plan is meer monteurs in dienst te nemen. Tegelijkertijd rijzen er stevige signalen van vertraging: het aantal offerteaanvragen blijft stabiel, maar onder de oppervlakte broeien belemmeringen. Verduurzaming van woningen stagneert, de aansluiting op het elektriciteitsnet loopt achter en het arbeidsmarkttekort blijft structureel hoog. Kortom: de marktpotentie is substantieel groter dan de feitelijke vraag nu omzet, en dat vormt het risicopunt. Die ontwikkeling plaatst de sector in een fase van hoogconjunctuur met stevige pijlers – hoge werkvoorraad, prijsdruk, personeelsambitie – maar met een duidelijk risico op kentering omdat externe factoren de doorbraak belemmeren. En daar komt de politiek in beeld. De verkiezingen van 29 oktober 2025 bieden immers een kans – of bedreiging – voor de installatiesector. Voor de korte termijn zijn twee aspecten van belang. Ten eerste: beleid en regulering. De branche vraagt om consistent en koersvast beleid zodat bedrijven kunnen investeren in verduurzaming en innovatie. Een kabinet dat hierop inzet – bijvoorbeeld met heldere kaders voor warmtetransitie, isolatie, netverzwaring – kan de vertraging die nu optreedt verminderen en de huidige hoge werkvoorraad omzetten in uitvoerbare projecten. Uit de partijprogramma’s blijkt dat onderwerpen als isolatie, hittestress en netcongestie prominent aanwezig zijn. Ten tweede: arbeidsmarkt en opleidingsbeleid. Het tekort aan technici is een acute rem. Komt er beleid dat gericht is op instroom van vakmensen en het verkorten van doorlooptijden? Dat kan op korte termijn helpen om de hoog gespannen verwachtingen waar te maken. Kortom: de huidige sterke cijfers zijn veelbelovend, maar de kunst zit in de realisatie. De verkiezingsuitslag kan een wending geven – positief als er stevig verduurzamings-, netverzwaring- en opleidingsbeleid volgt; minder gunstig als er vertraging, onduidelijkheid of bevriezing van investeringen komt. Voor installateurs geldt: houd de uitkomst van de kabinetsformatie scherp in de gaten, want uw werkvoorraad vandaag werd geboekt in de hoop op beleid van morgen. Ton Brands Debat 'En nu tempo maken' In een bomvolle hal van het Intechnium-gebouw in Woerden kwamen kandidaat-Kamerleden én vertegenwoordigers uit de technieksector op woensdag 1 oktober bij elkaar voor het Grote Techniek Debat 2025. Nu zijn de verkiezingen achter de rug, maar de vraag die ondernemers voorafgaand aan die verkiezingen hadden blijven ook nu, tijdens de formatieperiode onverminderd van kracht. ‘Overheid kom met consistent beleid en maak vooral tempo met het doorhakken van knopen’. Verlichting Partner Summit Signify: samen bouwen aan herpositionering Verlichtingsbedrijf Signify organiseerde op 7 oktober haar Partner Summit 2025 in het iconische voortbrengsel van innovatie en design, het Evoluon in Eindhoven. Honderden internationale samenwerkingspartners – vooral ontwerpers, architecten en mensen uit de advieshoek – werden bijgepraat over de toekomstvisie van Signify. Het programma was rijk en gelaagd: zo vond er een paneldiscussie plaats over de rol van artificiële intelligentie in relatie tot design, lichtontwerp en slimme verlichting. 16 12
#6 november 2025 5 n h o u d I o u d h Duurzaam Starters en andere durfals aan het woord In deze terugkerende rubriek komen durfals aan het woord. Starters, doorstarters, markttoetreders, uitvinders. Hun succesverhalen zijn de inspirerende voorbeelden in deze moeilijke tijden. ElektroPraktijk sprak deze keer met Rotterdammer Rutger de Keijzer (43), bedenker van de ‘DuurzameBouwkeet’. “Minimalistisch wonen, zoals wij zelf doen? Tsja, daar moet je misschien wel een beetje gestoord voor zijn.” USP Wat willen de installateurs eigenlijk? Dat fabrikanten een enorme rol spelen in de installatiewereld ligt voor de hand. Zij produceren en leveren immers de producten en systemen waar installateurs dagelijks mee werken. Maar om die producten te kunnen installeren, hebben installateurs meer nodig van fabrikanten. Wij vroegen installateurs welke diensten zij van fabrikanten verlangen. En verder in dit nummer Belgische vestiging voor Conduct 6 Benelux-kantoor voor Shelly Group SE 6 Conjunctuuronderzoek derde kwartaal 2025 7 Grote lithiumvondst in Duitsland 7 ISSO-Kleintje U- EN Rc -waarden 8 Indutrade neemt Magistor over 8 Groeispurt in zonnecollectoren voor stadsverwarming 9 Grote order CIAG 9 Arbeidsmarktconferentie Oost 2025 11 Tiende editie van Bewust Veilig-dag 11 Column ROVC 21 Column NVDE 27 Column Berry van Egten 33 Productnieuws 39 Colofon 46 Adverteerdersindex 46 Een compilatie van foto’s die in deze uitgave van ElektroPraktijk zijn gebruikt en die in één oogopslag een indruk geven van de diverse onderwerpen. Text Header and footnote text No-highlight for graph Blue 1 Blue 2 Blue Top 5 Meest nuttige informatiebronnen in het veld Wat zijn de nuttigste informatiebronnen wanneer u in het veld bent, bijvoorbeeld de bouwplaats of bij een dienstverleningslocatie? 26% 21% 20% 15% 11% Technische telefonische helpdesk van de fabrikant Digitale tools en apps Online zoekmachines zoals Google of Bing Collega's ur TWINTIGSTE JAARGANG NOVEMBER 2025 # 6 Debat 'En nu tempo maken' Verlichting Partner Summit Signify: samen bouwen aan herpositionering Duurzaam Starters en andere durfals aan het woord USP Wat willen de installateurs eigenlijk? ONAFHANKELIJKE PRAKTIJKINFORMATIE VOOR DE ELEKTROTECHNISCHE BRANCHE €15,00 Bij de voorpagina 22 28
6 #6 november 2025 a M r k t n i e u w s Belgische vestiging voor Conduct Benelux-kantoor voor Shelly Group SE Met het 20-jarig jubileum nog vers in het geheugen, opende Conduct op 1 oktober een Belgische vestiging in Oudenaarde. De nieuwe entiteit kreeg de naam Conduct Technical Solutions Belgium en staat onder leiding van Dieter van den Berghe (Managing Director). Van den Berghe is een vertrouwd gezicht in de Belgische en NoordFranse solar- en datacentermarkt. Met de Belgische vestiging versnelt Conduct de internationale uitrol van Safety to Solar in België en Frankrijk. Deze complete aanpak richt zich op veilige en betrouwbare zonnepaneelinstallaties. “Vanuit Oudenaarde bedienen we klanten lokaal met korte lijnen en bewezen standaardisatie,” aldus Van den Berghe. “Zo verlagen we faalkosten en borgen we veiligheid in elke stap.” conduct.nl Shelly Group is een internationale aanbieder van IoT- en smart building-oplossingen en opende onlangs haar Benelux-kantoor in Haarlem. Met de nieuwe vestiging zet het bedrijf een volgende stap in zijn Europese groeistrategie en versterkt zijn aanwezigheid in een van de meest digitale regio’s van Europa. Daar waar de vraag naar smart home- en smart energy-oplossingen snel toeneemt omdat er veel aandacht is voor duurzaamheid, energiebesparing en technologische innovatie. De toenemende elektrificatie van woningen, de groei van zonne-energie en de aankomende wijzigingen in de salderingsregeling in Nederland zorgen voor een versnelde behoefte aan slimme energiemanagementsystemen. en distributeurs. De nadruk ligt op het uitbreiden van het Shelly Certified Installer-programma en het verder ontwikkelen van het Pro-segment, waarin professionele toepassingen van smart home en smart energy samenkomen. De Benelux-organisatie staat onder leiding van Twan Huisman (Region Manager Benelux) en bestaat verder uit Menno Langedijk (Sales & Accountmanager), Jaap Veenstra, (Training & Support) en Janet Schouten (Marketing & Communicatie). www.shelly.com Met het nieuwe kantoor in Haarlem wil Shelly een goede lokale aanwezigheid bieden voor partners, installateurs
7 #6 november 2025 a M r k t n i e u w s Afbeelding: OpenClipart-Vectors Conjunctuuronderzoek derde kwartaal 2025 Afbeelding Gerd Altmann Grote lithiumvondst in Duitsland u w s De installatiesector lijkt zich op een top te bevinden voor resultaatverwachting, scoringspercentages van offertes, prijsniveaus en werkvoorraad. Dat blijkt uit het conjunctuuronderzoek van het derde kwartaal van 2025. Het aantal offerteaanvragen blijft op peil en achter dit cijfer schuilt de grootste belemmering van de verdere ontwikkeling van de sector. Het tempo van de modernisering van ons energiehuishouden daalt, verduurzaming van woningen stagneert en problemen met aansluitingen op het elektriciteitsnet remmen de productie en oplevering van nieuwe gebouwen. Met andere woorden: de landelijke opgave, of marktpotentie, is veel groter dan nu in effectieve vraag wordt omgezet. Het probleem van arbeidsmarkttekort blijft onverminderd hoog om aan de potentie te voldoen. Belangrijkste uitkomsten Van de ondervraagde bedrijven verwacht 81 procent een resultaatverbetering van meer dan 5 procent. De orderportefeuille blijft met 11 maanden werk goed gevuld. Tachtig procent past hogere prijzen toe, 56 procent verwacht meer monteurs in dienst te nemen. Techniek Nederland voert elk kwartaal een conjunctuuronderzoek uit onder installatiebedrijven met meer dan 25 werknemers om de economische verwachtingen op korte termijn te monitoren. Het onderzoek wordt uitgevoerd door Management Centrum, dat vraagt naar de verwachte omzet, resultaat, prijsniveau, personeelsbestand en orderportefeuille. In het zuidoosten van Duitsland, nabij het Ertsgebergte, is een enorm lithiumveld ontdekt met een geschatte voorraad van 43 miljoen ton. De Britse onderneming Neptune Energy deed de vondst, die volgens experts groot genoeg kan zijn om de Europese lithiumbehoefte jarenlang te dekken. Dit ‘witte goud’ is essentieel voor de productie van batterijen voor elektrische voertuigen en energieopslag. Tot nu toe was Europa sterk afhankelijk van import uit Azië, vooral uit China. De Duitse ontdekking kan die afhankelijkheid aanzienlijk verkleinen en biedt automerken als Audi, BMW en MercedesBenz de kans hun grondstoffen dichter bij huis te betrekken. Dat vermindert logistieke risico’s, CO₂-uitstoot en helpt te voldoen aan strengere duurzaamheidsregels. Volledige waardeketen Toch ligt daadwerkelijke winning nog jaren in de toekomst. Er zijn milieueffectrapportages, vergunningen en investeringen nodig, en Europa beschikt nog over beperkte raffinagecapaciteit. De EU dringt daarom aan op een volledige Europese waardeketen — van mijnbouw tot recycling — binnen het kader van de Critical Raw Materials Act, die tegen 2030 10 procent eigen winning en 40 procent verwerking vereist. Als Duitsland het project succesvol ontwikkelt, kan het uitgroeien tot het centrum van een nieuwe Europese batterijeconomie en zo de strategische positie van de hele auto-industrie versterken. (Bron: Autobahn)
8 #6 november 2025 a M r k t n i e u w s Foto: Uitgeverij Gelderland ISSO-Kleintje U- EN Rc -waarden Indutrade neemt Magistor over Het vernieuwde ISSO-Kleintje U- en Rc-waarden biedt monteurs en werkvoorbereiders een snelle manier om de thermische eigenschappen van bouwkundige scheidingsconstructies te bepalen. Dit is vooral nuttig bij het opnemen van een woning voor een nieuwe installatie. ïsoleerde en luchtdichte gebouwschil is hierbij cruciaal, zowel in nieuwbouw als bestaande bouw. Slechte isolatie leidt tot hoger energieverbruik en kan comfortklachten veroorzaken. Vaak wordt in dergelijke gevallen eerst de installatie als oorzaak gezien, terwijl de gebouwschil de werkelijke oorzaak kan zijn. NTA 8800 Het ISSO-Kleintje is gebaseerd op de NTA 8800 (2024) en bevat tabellen met U- en Rc-waarden voor diverse constructies, zoals buitenmuren, binnenmuren, vloeren, daken, ramen en deuren. De waarden hangen af van de opbouw, laagdikten en warmtegeleidingscoëfficiënten van de lagen. Voor veelvoorkomende combinaties zijn standaardwaarden beschikbaar. Met deze tabellen kan een monteur of werkvoorbereider snel en eenvoudig de U- en Rc-waarden berekenen, waardoor energieverlies beter kan worden ingeschat en onenigheid over oorzaak van prestaties en comfort wordt voorkomen. Moderne wetgeving eist dat gebouwen energiezuinig zijn, wat essentieel is voor installaties zoals warmtepompen om hun rendement te halen. Een goed geMagistor, specialist in verspanings- en straaltechniek, is overgenomen door het Zweedse Indutrade. Met de transactie wordt een nieuwe groeifase ingeluid, waarbij Magistor zijn zelfstandige identiteit behoudt en het bestaande managementteam onder leiding van Managing Director Frederik Tattersall de dagelijkse koers voortzet. In 2019 realiseerde Magistor uit Rijssen een pre-exit via een gedeeltelijke verkoop aan ParticipatieHuis. De pre-exit was ingegeven om de onderneming verder te professionaliseren en de continuïteit met een nieuw managementteam te borgen. De keuze voor Indutrade kwam voort uit de wens om de internationale groei van Magistor te versnellen. Indutrade’s decentrale structuur biedt ruimte voor ondernemerschap en borgt de continuïteit van de bedrijfsvoering. Voor Indutrade sluit de acquisitie aan bij de strategie om gespecialiseerde, innovatieve bedrijven met een sterke nichepositie toe te voegen aan de groep. High-tech Magistor, opgericht in 2003, levert hoogwaardige verspaningsgereedschappen en straalmiddelen aan klanten in sectoren zoals semiconductors, aerospace en defensie. Het bedrijf heeft een sterke positie in de Benelux en onderscheidt zich door langdurige klantrelaties en terugkerende omzet. De onderneming realiseert een jaaromzet van circa 15 miljoen euro en verwacht de komende jaren vooral groei in high-tech industrieën zoals semiconductors en aerospace, evenals in de Duitse en Belgische markt. Indutrade is een internationale industriële groep met meer dan tweehonderd dochterondernemingen en ruim negenduizend medewerkers wereldwijd. Het bedrijf groeit via acquisities van ondernemingen die zelfstandig blijven opereren binnen een decentrale structuur. Foto: Pressrecord
9 #6 november 2025 a M r k t n i e u w s Foto: Uitgeverij Gelderland Groeispurt in zonnecollectoren voor stadsverwarming Foto: Luna Grote order CIAG CIAG, onderdeel van infrastructuurbedrijf APK Group, start binnenkort de grootste opdracht in haar geschiedenis. Netbeheerder Alliander heeft CIAG een omvangrijk contract gegund van zes tot twaalf jaar, met een potentiële waarde van meer dan 700 miljoen euro. Het contract heeft als doel de verzwaring van laagspanningsnetten naar toekomstvaste staat in midden-Nederland, dit in het kader van de energietransitie. Verder heeft APK Group samen met JR Infra ook een groot deel van het ‘stationswerk’ in Gelderland, Flevoland en Noord-Holland in opdracht gekregen. De komende 30 tot 35 jaar zal in Nederland vrijwel overal het energienet klaar worden gemaakt voor de toekomst. Het door Alliander toegekende contract behelst de vervanging en uitbreiding van de laagspanningskabels in een groot gebied in Midden-Nederland, dat zich uitstrekt van Zandvoort via Amsterdam tot Enschede en Gelderland (zie de omcirkelde delen in de foto). Buurt-per-buurt CIAG zal in dat gebied de laagspanningskabels vervangen en kabels toevoegen voor de uitbreiding van het netwerk om Nederland zo voor te bereiden op de energietransitie. De werken zullen gebeuren met een buurt-per-buurt aanpak om de hinder te beperken en sneller en efficiënter te werken. Het contract kan twaalf jaar lopen (zes jaar met de mogelijkheid van een verlenging voor opnieuw zes jaar) en heeft een potentiële waarde van zo’n 700 miljoen euro. Momenteel telt CIAG iets meer dan tweehonderd medewerkers en onderaannemers. De komende periode zal CIAG nog 25 tot 40 extra medewerkers toevoegen om de werken uit te voeren. Om de operatie te ondersteunen zullen ook nieuwe vestigingen worden geopend. Alliander gunde aan APK Group (via haar entiteit Rasenberg Kabels & Leidingen) samen met JR Infra recent ook twee kavels van de contracten West en ZuidOost voor ‘de modernisering van de middenspanningsruimtes’ van Alliander. Dit contract heeft een geschatte potentiële waarde van meer dan 125 miljoen euro en ging in september van start. Het aantal grootschalige zonnecollectoren voor stadsverwarming neemt wereldwijd sterk toe. Volgens een nieuw rapport van het International Energy Agency Solar Heating and Cooling Programme (IEA SHC) zijn in 2024 tien nieuwe installaties met een gezamenlijke capaciteit van 74 megawattthermisch (MWth) in gebruik genomen. Een van de grootste projecten bevindt zich in Nederland, waar een zonnecollectorveld van 34 MWth is gekoppeld aan seizoensopslag om warmte op te slaan voor de wintermaanden. De IEA SHC ziet daarnaast een groeiende belangstelling voor zogenoemde PVT-collectoren, die zowel warmte als elektriciteit opwekken. In 2024 werd wereldwijd 37,5 MWth aan thermische capaciteit en 18,6 megawattpiek (MWp) aan elektrische capaciteit geïnstalleerd. Deze hybride technologie wordt vooral toegepast in stedelijke verwarmingsnetten en industriële processen. Politieke en financiële steun Volgens het rapport is politieke en financiële steun cruciaal om de uitrol van zonnecollectoren verder te versnellen. Duidelijke regelgeving en langetermijnsubsidies kunnen zonneverwarming positioneren als een ‘no-regret’-oplossing in de energietransitie, aldus de onderzoekers.
10 #6 november 2025 Met een straatkast heb je een veilige behuizing voor het aanbrengen van elektro technische inhoud. ✓ Uit voorraad leverbaar ✓ Scherpste prijs van de markt ✓ Ruime keuze uit diverse maatvoeringen en indelingen Straatkast kopen?
11 #6 november 2025 a M r k t n i e u w s Foto: Deltion College Arbeidsmarktconferentie Oost 2025 Afbeelding: Bewust Veilig Dag Tiende editie van Bewust Veilig-dag In de Makersfabriek in Zwolle vond op donderdag 16 oktober de Arbeidsmarktconferentie 2025 plaats. Ondernemers uit de techniek, bouw en logistiek ontmoetten elkaar voor een dag vol inspiratie en inzichten die bijdragen aan een sterke en toekomstbestendige arbeidsmarkt. De jubileumeditie van de Bewust Veilig-dag wordt gehouden op woensdag 25 maart 2026. De bouw-, techniek-, infra- en onderhoudssector staan dan weer gezamenlijk stil bij het belang van veilig en gezond werken. Veiligheid hoort uiteraard niet één dag per jaar centraal te staan, maar dagelijks. Daarom luidt de slogan deze editie: ‘Veilig gedrag werkt elke dag’. Bart Götte, futurist en psycholoog, gaf een keynote met een scherpe verkenning van de toekomst van werk. Evelien Bras van Cyberweerbaarheidscentrum OostNederland gaf een presentatie over de laatste ontwikkelingen op het gebied van cyberveiligheid. Sonja Meijerink deelde hoe met de inzet van robots en andere slimme technologie de duurzame inzetbaarheid op de werkvloer vergroot kan worden. Arend Luten van Tembo liet aan de hand van concrete use-cases zien hoe AI bijdraagt aan efficiëntere en slimmere productieprocessen. In de workshop van Ghu van Rhijn en Milan Wolffgramm ontdekten bezoekers hoe mensgerichte digitalisering en automatisering de arbeidsproductiviteit verhogen én bijdragen aan werkplezier. seren deze dag om het bewustzijn rond dit thema te vergroten. Op die manier willen ze de uitval van medewerkers in deze sectoren terugdringen. Meer dan duizend bedrijven De afgelopen jaren bleek al dat het thema veilige en gezonde arbeidsomstandigheden leeft binnen deze sectoren. Ieder jaar doen er meer bedrijven mee aan de Bewust Veilig-dag, tot een recordaantal van wel 1086 bedrijven in 2025. Toch gaat het nog af en toe fout op de bouwplaats, langs de weg, op het dak of op andere risicovolle werkplekken. De organisatoren hopen dan ook dat nóg meer bedrijven zich aansluiten voor deze jubileumeditie en daarmee het bewustzijn onder medewerkers vergroten. Veilig gedrag werkt elke dag De slogan voor deze Bewust Veilig-dag is dan ook niet voor niets gekozen. Eén dag in het jaar aandacht voor veiligheid is belangrijk, maar niet voldoende. Om het werk in deze sectoren zo veilig mogelijk te houden, moet een veilige werkplek iedere dag prioriteit hebben. Met de slogan ‘Veilig gedrag werkt elke dag’ wil de organisatie dat belang benadrukken. Bedrijven die deelnemen aan de Bewust Veilig-dag, bepalen zelf hoe zij deze dag invulling geven. De organisatie stelt hiervoor verschillende hulpmiddelen beschikbaar. De afgelopen jaren konden werknemers bijvoorbeeld meedoen aan de online toolboxen over diverse veiligheidsthema’s. Ook verschijnt er jaarlijks een nieuwe Bewust Veilig-krant. Daarnaast organiseren veel bedrijven ook hun eigen initiatieven. Meer informatie: www.bewustveilig.com. Al tien jaar lang staat in de bouw-, techniek-, infra- en onderhoudssector jaarlijks één dag volledig in het teken van veilig en gezond werken. Bouwend Nederland, Techniek Nederland, OnderhoudNL en Aannemersfederatie Nederland organi-
#6 november 2025 12 e D b a t e v e n t Oproep van ondernemers aan politiek: 'En nu tempo maken' In een bomvolle hal van het Intechnium-gebouw in Woerden kwamen kandidaatKamerleden én vertegenwoordigers uit de technieksector op woensdag 1 oktober bij elkaar voor het Grote Techniek Debat 2025. Nu zijn de verkiezingen achter de rug, maar de vraag die ondernemers voorafgaand aan die verkiezingen hadden blijven ook nu, tijdens de formatieperiode onverminderd van kracht. ‘Overheid kom met consistent beleid en maak vooral tempo met het doorhakken van knopen’. Tekst: Gerrit Tenkink Foto’s: Eric de Vries (foto 1) en Uitgeverij Gelderland (foto 2 t/m 4) et moet afgelopen zijn met zwabberend overheidsbeleid. Dat was de heldere boodschap die ondernemers in de technieksector meegaven aan de politici tijdens het techniekbranchedebat, voorafgaande aan de verkiezingen. Uiteraard was er toen nog niets bekend over de uitslag van de verkiezingen, maar de ideeën van de diverse partijen ten aanzien van problemen en uitdagingen waar de technische sector mee te maken heeft, blijven ook na de verkiezingen onveranderd. Opvallend genoeg waren ze het volmondig eens met de oproep van de ondernemers. Door de snelle val van het kabinet beleefde het Grote Techniek Debat al zijn tweede editie. Het debat is een initiatief van brancheorganisatie Techniek Nederland. De diverse thema’s werden ingeleid door een vraag uit de zaal. H
#6 november 2025 r t i k e l n a a m 13 Aan het debat namen zes kandidaat-Kamerleden deel: Arend Kisteman (VVD), Tjebbe van Oostenbruggen (NSC), Sjoukje van Oosterhout (GroenLinks-PvdA), Michelle Jagtenberg (D66), Maes van Lanschot (CDA) en Daniël van den Berg (JA21). PVV, BBB en SP waren ook uitgenodigd, maar kozen ervoor niet met hun collega’s en de technieksector in gesprek te gaan. Tijdens het Grote Techniek Debat ging het onder meer over zero-emissiezones, verduurzaming van corporatiewoningen en het tekort aan technische vakmensen. Debatleider Roderik van Grieken (Nederlands Debatinstituut) vond dat de kandidaat-Kamerleden er een respectvol, constructief en inhoudelijk debat van maakten. “Zo zou het ook in de Tweede Kamer moeten.” Zero emissie-zones: handhaven of niet De eerste stelling die werd ingebracht had betrekking op de zero-emissiezones en de onmogelijkheid tot handhaving op het moment dat er niet voldoende e-laadpunten zijn. Daniël van den Berg (JA21) was het eens met die stelling en vond de zero-emissiezones sowieso niet nodig. “Het is één grote lappendeken. Iedere stad heeft zijn eigen regels. Dat maakt het allemaal heel onduidelijk. Wij zetten in op schone diesel. De elektrische auto moet niet een doel op zich worden. Afschaffen dus.” Hij vond Sjoukje van Oosterhout (GroenLinks-PvdA) tegenover zich. “Het doel is schone lucht. En veel ondernemers hebben al geïnvesteerd in elektrische voertuigen. De regel nu opeens weer loslaten is oneerlijk. Bovendien hebben we Europese afspraken, dus daar wil ik me aan houden.” Michelle Jagtenberg (D66) sloot zich hierbij aan. “Europa is de norm. Hou daar aan vast.” Van Oostenbruggen heeft zijn twijfels: “Wetten zijn er om je aan te houden, maar als de randvoorwaarden niet op orde zijn, dan kun je ook niet handhaven. Zorg dus eerst dat er voldoende laadpalen zijn en ga daarna handhaven. De verantwoordelijkheid daarvoor ligt bij gemeenten.” Kisteman kon zich hier wel in vinden. Ook hij wees op de lappendeken en het tekort aan laadpalen. “En zorg dat er eenheid is, want ondernemers worden gek van alle regels, die per stad verschillen.” Corporatiewoningen: wie pakt de regie De tweede stelling ‘Vóór 2030 moet er een wettelijke verduurzamingsnorm voor woningcorporaties komen’, liet ook weer zien dat partijen daar verschillend tegenaan kijken. Zowel VVD als JA21 keerden zich tegen de stelling, omdat volgens die partijen de huidige afspraken over verduurzaming al voor veel minder CO2uitstoot gaan zorgen. Kisteman: ”De gemaakte afspraken liggen er en daar hebben we ons aan te houden, omdat we een consistente overheid moeten zijn, maar we doen er geen stap meer bij.” PvdA/GL wil daarentegen de regie op de woningmarkt weer terugpakken. “Nu immers moet de huurder de hoge energieprijs betalen als de verhuurder zijn zaakjes niet voor elkaar heeft.” CDA’er Van Lanschot kijkt anders tegen de zaak aan. “Laten we ons houden aan de klimaatafspraken. We moeten af van het idee dat klimaatafDe kandidaat-Kamerleden die deelnamen aan het debat (vlnr): Sjoukje van Oosterhout (GroenLinks-PvdA), Arend Kisteman (VVD), Daniël van den Berg (JA21), Maes van Lanschot (CDA), Michelle Jagtenberg (D66) en Tjebbe van Oostenbruggen (NSC). Consistent beleid en handhaving is belangrijker dan de inhoud ervan
Vertegenwoordiging voor Nederland: Hateha B.V. HATEHA.NL MADE TO TOUCH. DESIGNED TO CONTROL. A550 DRAAIDIMMER IN CHAMPAGNE. JUNG.GROUP/A550
#6 november 2025 r t i k e l n a a m 15 Disclaimer Het Techniekdebat, georganiseerd door Techniek Nederland, vond vier weken voor de verkiezingen plaats. Op dat moment was natuurlijk niet te voorzien wat de uitslag zou worden, hoe de zetelverdeling er zou uitzien en wie van de kandidaatKamerleden wel of niet ook daadwerkelijk zitting gaat nemen in de Kamer of misschien wel in het kabinet. Toch blijft dit artikel relevant, omdat de vragen van ondernemers actueel blijven en vragen om een snelle kabinetsformatie. Dit artikel is geschreven op de dag voorafgaand aan het aanwijzen van een formateur die de onderhandelingen richting een nieuwe kabinet in goede banen moet leiden. spraken worden gezien als ‘ondernemertje pesten‘. Zie het als kans.” Jagtenberg kijkt met haar D66-bril op naar de landelijke doelstelling: “Eén miljoen woningen tot 2023. Om dat te realiseren denk ik dat de overheid de regie weer in handen moet nemen.” Bij deze stelling kwam vooral de behoefte aan consistent beleid en een betrouwbare overheid naar voren. Dat ondernemers daar behoefte aan hebben werd bekrachtigd door een opmerking vanuit de zaal. “Consistent beleid en handhaving daarvan is nog belangrijker dan de inhoud van het beleid. Ondernemers moeten weten waar ze aan toen zijn." Onderwijs Hoe kunnen meer jongeren kiezen voor techniek? Moet het volgende kabinet opleidingen in niet-prioritaire sectoren ontmoedigen? VVD-kandidaat Arend Kisteman zag daar wel iets in. “Het slaat nergens op dat we betalen voor opleidingen waarmee jongeren geen baan kunnen vinden.” Michelle Jagtenberg (D66), Maes van Lanschot (CDA) en Tjebbe van Oostenbruggen (NSC) toonden zich geen voorstander van ontmoedigingsbeleid. Jagtenberg (D66): “Het is aan de technieksector zelf om te laten zien hoe aantrekkelijk het werken in deze branche is.” Van Oostenbruggen zag een ander ‘probleem’: Het is gevaarlijk als de overheid gaat bepalen welke opleidingen wel of niet belangrijk zijn.” Van den Berg was het er niet mee eens. “De overheid betaalt, dus mag de overheid ook bepalen welke opleidingen het stimuleert. Daar komt bij dat een opleiding in de techniek veel duurder is dan bijvoorbeeld een kappersopleiding. Ik ben er dus ook voor dat we per opleiding bekijken hoeveel geld daarnaartoe gaat.” Een mogelijkheid om de techniek aantrekkelijk te maken voor jongeren is de toekenning van een stagevergoeding. Sjoukje van Oosterhout (GroenLinks-PvdA) is er wel voorstander van, net als CDA en NSC. Kisteman (VVD), noemt het weer een weinig doordacht plan. “De stagevergoeding is voor de ondernemer weer een extra kostenpost. Dat moet je niet willen.” Aan het eind van het debat was het woord aan Mark Harbers, voorzitter van Techniek Nederland. Hij benadrukte nogmaals het belang van de technieksector. “Voor het oplossen van alle grote maatschappelijke vraagstukken – de energietransitie, de bereikbaarheid van onze steden, betaalbare zorg, mobiliteit en de arbeidsmarkt – is techniek onmisbaar.” x Ze wisten het op dat moment nog niet, maar Maes van Lanschot (CDA) en Michelle Jagtenberg (D66) behoren tot de partijen die de grootste winst boekten tijdens de verkiezingen. Mark Harbers, voorzitter van Techniek Nederland (rechts op de foto), benadrukte het belang van de technieksector. “Voor het oplossen van alle grote maatschappelijke vraagstukken, de energietransitie, de bereikbaarheid van onze steden, betaalbare zorg, mobiliteit en de arbeidsmarkt, is techniek onmisbaar.”
16 #6 november 2025 e V r l i c h t i n g n i e k Partner Summit Signify: samen bouwen aan herpositionering Verlichtingsbedrijf Signify organiseerde op 7 oktober haar Partner Summit 2025 in het iconische voortbrengsel van innovatie en design, het Evoluon in Eindhoven. Honderden internationale samenwerkingspartners – vooral ontwerpers, architecten en mensen uit de advieshoek – werden bijgepraat over de toekomstvisie van Signify. Het programma was rijk en gelaagd: zo vond er een paneldiscussie plaats over de rol van artificiële intelligentie in relatie tot design, lichtontwerp en slimme verlichting. Tekst: Martin Bongers en Ton Brands Foto’s: Martin Bongers aast deze inhoudelijke sessies viel de innovatiemarkt op: in de tentoonstellingsruimte van het Evoluon waren diverse stands ingericht waar de productontwikkelaars van Signify hun nieuwste ontwikkelingen demonstreerden. Het betrof onder andere slimme TL-oplossingen voor retailomgevingen, daglichtgeoriënteerde verlichtingssystemen voor kantoren en sportscholen, én systemen voor buitenverlichting langs openbare wegen. Omzetdaling De timing van deze Partner Summit is opmerkelijk: Signify rapporteerde in het derde kwartaal van 2025 een omzetdaling van 8,4 procent ten opzichte van dezelfde periode van vorig jaar. Tegelijkertijd werd bekend dat het bedrijf recentelijk al te maken had met ingrijpende maatregelen – bijvoorbeeld binnen de fabriek in Turnhout (België). De bedrijfsleiding zit bij monde van Greg Nelson (Executive Vice President Business Leader Professional Systems & Services) bepaald niet bij de pakken neer; er worden immers volop kansen gesignaleerd. Connected verlichting Tijdens de Summit stond het thema ‘connected verlichting’ centraal: verlichting in gesloten netwerken, verlichting die niet louter licht levert, maar ook een drager is van informatie. In de paneldiscussie over AI in design werd onderstreept hoe algoritmen, sensortechnologie én verlichtingsoplossingen samenkomen in intelligente systemen, die zich aanpassen aan plaats, tijd, gebruik en gebruikersbehoefte. Architecten en lichtontwerpers kregen concrete voorbeelden voorgeschoteld: denk bijvoorbeeld aan ‘zelfdenkende’ straatverlichting die verkeers- of weersomstandigheden detecteert, of aan verlichtingssystemen in vertical farming die dag- en nachtritmes simuleren voor optimale plantengroei. De innovatiemarkt droeg volop bij aan de beleving: in een showroomachtige setting konden partners kennismaken met de nieuwste producten – van slimme TLbalken met ingebouwde sensoren voor retailtoepassingen tot daglichtoplossingen in kantooromgevingen waar intensiteit en kleurtemperatuur automatisch variëren op basis van externe lichtinval en aanwezigheid. Ook de openbare-wegverlichting werd belicht: systemen die via draadloze verbindingen worden aangestuurd, geïntegreerd met andere infrastructuurcomponenten zoals laadpalen of bewegingssensoren. Kortom: de Summit bood partners een overzicht van de technologische horizon van Signify – en hoe die vertaald kan worden in hun eigen projecten. Samenwerking De locatie — het Evoluon in Eindhoven — versterkte de boodschap: een futurisHonderden internationale samenwerkingspartners van Signify werden op 7 oktober bijgepraat over de toekomstvisie van het verlichtingsbedrijf tijdens de ‘Partner Summit 2025’. N
17 #6 november 2025 r t i k e l n a a m tisch gebouw, oorspronkelijk gebouwd door Philips, met een symbolische lading voor innovatie en technologie. Door hier partners bijeen te brengen gaf Signify aan stevig in te zetten op samenwerking met ontwerp- en adviesbouwwerk, en niet louter op massaproductie van verlichtingsarmaturen. Financiële en strategische context In het derde kwartaal van 2025 boekte Signify een omzet van 1.407 miljoen euro, wat neerkomt op een daling van 8,4 procent ten opzichte van dezelfde periode vorig jaar. De adjusted EBITA-marge kwam uit op 9,7 procent (in Q3 2024 bedroeg deze 10,5 procent). Verder bedroeg de vrije kasstroom 71 miljoen euro, tegenover 119 miljoen euro in Q3 2024. Signify gaf aan dat de geïnstalleerde basis van ‘connected light points’ inmiddels ongeveer 160 miljoen bedraagt in Q3 25. Eerder dit jaar had het bedrijf al zijn Q2- en Q1-cijfers gepresenteerd: in Q2 2025 bedroeg de omzet 1.418 miljoen euro (-4,4 procent ten opzichte van Q2 2024), de adjusted EBITA-marge 7,8 procent. In Q1 2025 bedroeg de omzet 1.448 miljoen euro (-1,3 [procent), adjusted EBITAmarge 8,0 procent. Signify heeft dus te maken met een uitdagend marktsentiment dat zich in verloop van het jaar verder verscherpte – vooral door afzwakkende vraag in de Verenigde Staten en prijsdruk in Europa. Daarnaast maakte het bedrijf bekend dat het zijn prognoses voor geheel 2025 heeft aangepast: de verwachte comparable sales groei is bijgesteld naar -2,5 % tot -3,0 procent, of -1,0 procent tot -1,5 procent indien de conventionele (legacy) business buiten beschouwing wordt gelaten. Duurzaamheid Wat betreft duurzaamheid toont Signify wél stevige vooruitgang: in Q3 2025 bedroeg het aandeel ‘circular revenues’ 37 procent, daarmee ruim boven de doelstelling van 32 procent. Ook de categoTijdens de Summit stond het thema ‘connected verlichting’ centraal: verlichting in gesloten netwerken, verlichting die niet louter licht levert, maar ook een drager is van informatie. De Summit bood partners een overzicht van de technologische horizon van Signify – en hoe die vertaald kan worden in hun eigen projecten
18 #6 november 2025 HELUCHAIN Rupsen, Kabels, Assemblages Kwaliteit uit één bron Van kabels tot kant-en-klare kabelrupsen; wij ontwikkelen en implementeren zowel standaard- als maatwerksystemen voor al uw elektrische aansluitingen. helukabel.nl Bekijk de informatie op onze website Elektrosystemen www.fraenkische.nl Eenvoudige montage n Deel de buis, leg de kabels in de binnenbuis, druk de buitenbuis er over en klaar! Veilig en duurzaam n Bescherming van (voorgemonteerde) kabels bij PV-installaties, machines, etc. n Bestand tegen knaagdieren en weersinvloeden n Duurzaam stevige verbinding en goede buigwisselsterkte Efficiënt n De ideale oplossing voor snelle bescherming van kabels achteraf voor vele toepassingsgebieden. Hersluitbaar voor installatie achteraf. Co-flex en PV-Coor Deelbare flexibele buizen info.elektro@fraenkische.nl
19 #6 november 2025 r t i k e l n a a m Greg Nelson (Executive Vice President Business Leader Professional Systems & Services) signaleert, ondanks een economisch gezien lastig jaar, volop kansen. rie ‘Brighter Lives revenues’ kwam uit op 34 procent (tegen een doelstelling van eveneens 32 procent. Deze cijfers laten zien dat Signify in haar transitie naar een meer dienst- en systeemgerichte aanpak – in plaats van puur hardware – vordert. Kansen en strategische focus Gegeven het verslechterde resultaat en de bijgestelde vooruitzichten, had Signify alle reden om tijdens de Partner Summit nadruk te leggen op nieuwe groeipaden. Een belangrijke pijler is de verschuiving van conventionele verlichtingsoplossingen naar ‘connected lighting’ en intelligente systemen: verlichting die data verzamelt, analyseert en communiceert; verlichting die zélf actief onderdeel wordt van (smart) infrastructuur. In de ontwerp- en architectuurwereld – waar veel van de partnerrelaties zitten – betekent dit dat lichtontwerp méér gaat zijn dan armaturen kiezen: het gaat over gebruikerservaring, duurzaamheid, gezondheid, welzijn, connectiviteit en digitale integratie. Tijdens de Summit werden twee segmenten nadrukkelijk aangestipt: Verticale landbouw & horticultuurverlichting: hierin ziet Signify een groeimarkt. Verlichting is in die context geen bijkomstigheid maar een kritische factor – voor plantengroei, dag-/ nachtritme, energieverbruik en benutting van ruimte. Slimme openbare ruimte en straatverlichting: straatverlichting die via sensoren, connectiviteit en kunstmatige intelligentie verkeersbewegingen kan detecteren, energieverbruik kan optimaliseren, veiligheid kan verhogen en tegelijkertijd dienst kan doen als infrastructuur voor andere netwerken (zoals communicatie of laadpalen). Daarbij is de inzet op AI niet alleen een marketingbegrip. Tijdens de paneldiscussie werd besproken hoe algoritmen kunnen helpen om lichtprogramma’s automatisch te optimaliseren (kleurtemperatuur, intensiteit, dimmen, presence detection) based op real-time data – van aanwezigheid tot klimaat tot gebruikersprofiel. Dit sluit goed aan bij de strategische doelstelling van Signify om zich te ontwikkelen van hardwareleverancier naar systeemintegrator en dienstverlener. Platform Tevens is er aandacht voor kostenbeheersing en portfolioverschuiving: de bedrijfsleiding benadrukte het belang van commerciele excellentie, efficiënte supplychain processen, gerichte R&D en versneld gebruik van digitale hulpmiddelen in de bedrijfsvoering. Kortom: Signify is zich op dit moment actief aan het herpositioneren. De hardwareled verlichting is in krimp, maar de systemen, diensten en digitale componenten bieden toekomstperspectief. De Partner Summit was dan ook een platform om partners te inspireren, te verbinden en samen te bouwen aan die verschuiving. De Partner Summit in het Evoluon bood een goed moment om stil te staan bij de uitdagingen én kansen van Signify. Aan de ene kant markeert 2025 een lastig jaar: afnemende omzet, druk op marges, zwakkere vraag in belangrijke markten. Aan de andere kant staat er een duidelijke koers: investering in digitale en slimme verlichtingsoplossingen, samenwerken met ontwerp- en adviespartners, toepassingen in slimme infrastructuur en horticultuur, en een sterkere focus op duurzaamheid en circulaire businessmodellen. Voor partners – ontwerpers, architecten, consultancy-adviseurs – betekent dit dat lichtontwerp niet langer alleen ten dienste staat van esthetiek en functionaliteit, maar steeds vaker ook van data, connectiviteit, welzijn en infrastructuur. x Algoritmen, sensortechnologie én verlichtingsoplossingen komen samen in intelligente systemen, die zich aanpassen aan plaats, tijd, gebruik en gebruikersbehoefte
20 #6 november 2025 www.bals.nl + Montage- en gebruiksgemak + Robuuste kwaliteit + Duurzaam verbonden met mens en natuur Daarom kies ik Bals Als je contact maakt, doe het dan goed 2024103 BA SA Adv Elektropraktijk 185x132mm.indd 2 06-12-2024 10:44 PV OPLOSSINGEN KABELDRAAGSYSTEMEN BUSBARSYSTEMEN
#6 november 2025 21 0 C l u m n a m Hoe krijgen we de jeugd enthousiast voor een gebouw? Er is een revolutie gaande in de gebouwde omgeving. Waar vroeger installaties vooral functioneel moesten zijn – verwarmen, verlichten, ventileren – is vandaag de dag de lat hoger gelegd. Gebouwen moeten slim zijn. En duurzaam. Zoals met veel van dit soort onderwerpen, buigen deskundigen zich over de gevolgen van de technische ontwikkelingen die razendsnel gaan. Die deskundigen zijn meestal ook technologisch gedreven. Niks mis mee. Ik mis zelf vaak wel de relatie naar mensen, naar personeel. Eerst even inzoomen op het slimme gebouw en de factor duurzaamheid. Een smart building is een gebouw vol gadgets. Het is een omgeving die meedenkt, leert en zich aanpast. Sensoren meten de bezetting van ruimtes, regelen automatisch het klimaat en schakelen verlichting uit als niemand aanwezig is. Alles draait om efficiëntie, comfort en data. Maar technologie alleen maakt een gebouw nog niet duurzaam. Duurzaam installeren is de kunst van het verantwoord ontwerpen, bouwen en onderhouden van installaties. Het gaat om keuzes die verder reiken dan de oplevering. Denk aan materialen met een lage milieu-impact, systemen die energie besparen en ontwerpen die rekening houden met toekomstig onderhoud. Duurzaamheid zit in de details – van het type leidingwerk tot de manier waarop een installatie wordt ingeregeld. De echte winst van beide fenomenen zit in integratie: installateurs, ontwerpers en beheerders die samenwerken vanuit een gedeeld doel. Niet alleen een gebouw opleveren, maar een gebouw creëren dat bijdraagt aan een betere wereld. De toekomst van bouwen ligt niet in nóg meer techniek, maar in betere keuzes. Slimmer installeren betekent: minder verspilling, meer inzicht, en vooral: meer waarde voor mens en milieu. Ik denk echt dat AI een grote rol gaat spelen in het slimmer ontwerpen, meer doen met data en dus een gebouw beter laten presteren. Dat komt allemaal wel goed met al die alle slimme koppen die dit aan het uitwerken zijn. Mijn zorg zit hem in de vakmensen die uiteindelijk die slimme gadgets in een gebouw moeten installeren. Daar zijn voorlopig steeds meer handjes voor nodig. Handjes die wel moeten weten dat er veel en vooral leuk werk te vinden is in gebouwen. Het aankoppelen van gadgets, het instellen daarvan via een tablet en het onderdeel laten worden van de totale automatisering is een waanzinnig mooi vak maar welk kind van rond de vijftien jaar weet dat? Nog steeds wordt techniek op het voortgezette onderwijs geassocieerd met metaal, met lassen of met…..van allerlei zaken die niet meer van deze tijd zijn. Of althans, deze tijd is meer. Ik merk dat steeds meer bedrijven zitten te schreeuwen om handjes. Het kan niet anders dat ook daarover duurzaam moet worden nagedacht. Op allerlei fronten. Natuurlijk is salaris en goede voorwaarden en ook het aanbieden van een levenslange ontwikkeling daar onderdeel van. Maar we zullen eerst moeten zorgen dat de jeugd weet wat voor een mooie, duurzame ontwikkelingen er in een gebouw gaande zijn. Want duurzaam: daar is de jeugd steeds meer voor te porren. Nico van Leeuwen ROVC
#6 november 2025 22 u D u r z a a m i m a a t In deze terugkerende rubriek komen durfals aan het woord. Starters, doorstarters, markttoetreders, uitvinders. Hun succesverhalen zijn de inspirerende voorbeelden in deze moeilijke tijden. ElektroPraktijk sprak deze keer met Rotterdammer Rutger de Keijzer (43), bedenker van de ‘DuurzameBouwkeet’. “Minimalistisch wonen, zoals wij zelf doen? Tsja, daar moet je misschien wel een beetje gestoord voor zijn.” Tekst: Martin Bongers Foto’s: DuurzameBouwkeet Een duurzame bouwkeet? “Nu ja, wij leveren niet die bouwkeet zelf, maar een kast die elke willekeurige keet energiezuinig maakt. Totaal off grid zelfs. En in no time. En toch kun je dan nog steeds alle koffiezetters, waterkokers, pc’s en kachels laten draaien. Zelfs de bouwapparatuur kun je nog opladen.” Dat moet dan wel een hele slimme kast zijn. “Die hebben we inderdaad ‘Ketenmanager’ genoemd. Die zetten we buiten, voor de keet.” Daarin: accupakket, omvormers, brandstofcellen en software. De software zorgt voor peakshaving: het verbruik wordt voorspeld en automatisch verdeeld over de beste momenten. Hoe krijg je een bouwkeet off grid? “’s Zomers volstaan een paar zonnepaneeltjes”, zegt De Keijzer. “Voor de winter hebben we als back-up een kleine waterstofinstallatie.” Hoe dan ook: de bouwkeet heeft dan geen dieselgenerator nodig. “En zo is de keet altijd uitstootvrij, waardoor je ‘m ook in natura2000gebieden kunt inzetten”, vult De Keijzer nog aan. Is Rutger de Keijzer techneut of ondernemer? “Ik ben vast wel een techneut. Maar geen typische. Ik was altijd servicemonteur en dan moét je wel ondernemend zijn. Ik denk dat veel servicemonteurs dat herkennen. Je deelt vaak zelf je tijd in, je hebt de verantwoording over je eigen voorraad, van je eigen bus en al dat soort dingen. Ik ben dus techneut ‘plus’. En eigenwijs – ook dat herken ik wel in andere servicemonteurs.” Starters en andere durfals aan het woord Rutger de Keijzer naast zijn Ketenmanager.
#6 november 2025 23 r t i k e l n a a m Een praktijkman dus? “Hm. Als ik erover nadenk had ik van kinds af aan altijd handeltjes ja. Ik wilde bijvoorbeeld ‘ns een windgenerator voor m’n zeilbootje en toen dacht ik: hé, als ik er nou vijf via Ali Express haal, dan verkoop ik er vier op Marktplaats en heb ik er zelf een gratis. Van dat soort dingen dus, altijd wel gedaan.” Er borrelt dus altijd wel iets. Een soort onrust. “Oh zeker, en dat zullen anderen in de installatiewereld ook wel herkennen… je denkt vaak: ‘Waarom kiest de bedrijfsleiding nou dáárvoor?’ Projecten die technisch onlogisch zijn bijvoorbeeld. Gevolg voor de monteurs: lange werkdagen. Vaak dacht ik: ‘Ik weet het gewoon beter, dus waarom zou ik het dan niet zelf doen?’” Maar die stap naar echte professionele zelfstandigheid, wat gaf het zetje? M’n vrouw en ik, we hadden destijds een te kleine woning. Toen vonden we een oud huisje. Hebben we helemaal opgeknapt, in de avonduren, in de weekenden. We verhuisden van lege kamer naar lege kamer, terwijl we aan het verbouwen waren. En toen ‘t klaar was… We hadden ook een zeilboot. Maar daar kwamen we nooit meer aan toe, want als we dan eindelijk een vrij weekend hadden, dan zaten we in de tuin onkruid te wieden. We vroegen ons dus af: worden we hier blij van? Niet dus. Enfin, we gingen op onze boot wonen, doen we trouwens nog steeds. Maar daardoor waren we in één klap verlost van onze spullen, en ook van de stress. En dat gaf de ruimte in m’n hoofd om écht te ondernemen.” Waarmee begon je dan, concreet? “Al doende als monteur kwam ik een keer een methanol-brandstofcel tegen en ik dacht: wat is dit? Was voor mij totaal nieuw!” Om een lang verhaal kort te maken: De Keijzer is er sinds 2016 importeur van, via z’n andere bedrijf PRIshops. “Die cellen gaan in bewakingscamera’s, voor off grid situaties. En zo kwam ik 4 jaar geleden op ‘t idee om dat principe ook toe te passen op bouwketen.” De praktijkman heeft toen vast geen businessmodel gemaakt. “In m’n hoofd wel hoor. Ik wist heel goed waar ik heen wilde. Maar het was inderdaad heel praktisch: testen, testen en verbeteren. Dus het feit dat ik geen businessplan maakte, betekende niet dat ik ondoordacht aan de slag ging. Vergeet ook niet dat mijn minimalistische leefstijl een handje hielp. Op m’n boot heb ik ook maar heel weinig stroom, en toch wil ik elk apparaat hebben dat ik leuk of handig vind. In principe kan dat niet, tenzij… het vereist inventiviteit.” Rutger de Keijzer: “Wij leveren niet die bouwkeet zelf, maar een kast die elke willekeurige keet energiezuinig maakt. Totaal off grid zelfs. En in no time.” Bouwkeet met daarvoor de Ketenmanager en collega Abel de Keijzer. Bouwkeet met daarvoor de Ketenmanager. Vaak dacht ik: Ik weet het gewoon beter, dus waarom zou ik het dan niet zelf doen?
#6 november 2025 24 Waar wilde je dan heen? Wat is het probleem van de klant, wat is je oplossing? “Bouwbedrijven vragen normaal gesproken de bouwstroomaansluiting aan op de plek waar de bouwkeet staat”, legt De Keijzer uit, “maar vanwege al dat elektrisch materieel willen ze die aansluiting liever dicht op het werk hebben.” Dus: door de bouwkeet off grid te maken kan de stroomaansluiting op een andere plek aangevraagd worden. Zo ontstaan er twee plekken met energie. Je werkt zelf ook mee, bij de aanpassing van zo’n keet? De Keijzer vertelt dat het in deze opstartfase nog maatwerk is, waar hij bij wil zijn. En dat remt de opschaling natuurlijk af. “Da’s waar. Maar het ontwerp is wel zo opgezet dat het schaalbaar kan worden, plug & play. Dat zal ook snel moeten gebeuren, want de markt wacht niet.” Hoeveel mensen heb je in je organisatie zitten om dit te realiseren? In de organisatie zelf nu twee. Dus die werken echt, zeg maar, direct voor DuurWaterstofbundels, als energiebron voor een bouwkeet. Het paneel schakelt van de ene naar de andere bundel om (zodra er een leeg is) en zet 300 bar om naar 0,5 bar. Dat gaat (onder de grond) naar de Ketenmanager. Rutger de Keijzer checkt zijn Ketenmanager. Linkerwand: een omvormer. Achterwand: de regelaar voor de zonnepanelen en daaronder een stuk van de stroomdistributie. Onder: de accu's die dienen als stroombuffer tussen de inkomende en uitgaande stromen. In de deur: alle regelende elektronica, waaronder de computer met de software. i m a a t
#6 november 2025 25 zameBouwkeet. Maar de productie en de ICT heb ik zo ingericht met externen dat het schaalbaar is. Het hele team is nu een man of vijf, zes.” Je financiert het zelf? “Klopt, uit eigen middelen. Ik blijf graag zo lang mogelijk baas in eigen huis.” Het voordeel hiervan is, volgens De Keijzer, dat je als ondernemer snel kunt schakelen en volledig op de ontwikkeling kan blijven focussen. Wat meespeelt, is dat veel taken en processen in beide bedrijven vergelijkbaar zijn; De Keijzer wil de ervaringen uit het ene bedrijf uiteraard meenemen naar het andere. De transitie en milieuwetgeving werken vanaf nu in je voordeel. “In principe wel ja. De netverzwaring brengt ons steeds meer in beeld, er moet vaak op onhandige plekken gewerkt worden. Een off grid keet is dan een uitkomst. Ook omdat CO2 uitstoten voor een bouwbedrijf een kostbare zaak kan zijn.” De Keijzer heeft ook een duidelijke visie: het idee doortrekken naar de hele bouwplaats, met de keet als middelpunt. “De uitvoerder zou dan een app hebben waarmee hij alles aanstuurt. Zo van: ‘Hé, die shovel is nu bijna leeg. Die heb ik morgen niet nodig, dus alleen opladen als er stroom over is. Slim energiemanagement, dat is wel de toekomst.” x Voor meer informatie: www.duurzamebouwkeet.nl www.prishops.nl www.linkedin.com/in/rutger-de-keijzer Rutger de Keijzer (links) met collega Brian Rodriguez vieren de nominatie voor de KVK innovatie top 100. Te zien is een blauwe waterstoffles en de brandstofcel in de bovenste ruimte. Bouwkeet met zonnepanelen. De netverzwaring brengt ons steeds meer in beeld r t i k e l n a a m
www.elektropraktijk.nlRkJQdWJsaXNoZXIy NTI5MDA=