Elektropraktijk 2 - 2026

21EJAARGANG APRIL 2026 # 2 Bedrijf ‘Het teamgevoel, daar draait het om’ Robot De opmars van de humanoïde robot Innovatie Zien is geloven USP Wie zijn toch die installateurs die hier hun mening geven? ONAFHANKELIJKE PRAKTIJKINFORMATIE VOOR DE ELEKTROTECHNISCHE BRANCHE

AANWEZIGHEIDSMELDER PLAFOND PIR G3 870551 - PLF-IB-PIR1U Kijk op lumiko.nl of bel 088 002 3300 VERNIEUWD De populaire aanwezigheidsmelder 870551 is volledig vernieuwd. Deze derde generatie heeft een strak design met vlakke lens en diverse technische upgrades. Het detectiebereik is vergroot naar Ø7 meter bij 2,5 meter hoogte. Er kunnen nu tot 5 slave-sensoren worden aangesloten. De powerbox is uitgerust met steekcontacten en RJ12-aansluitingen voor snelle en eenvoudige installatie. De elektronica voldoet aan de nieuwste EMC-norm. Wat gebleven is: de instelmogelijkheden op de kantelbare kop, die ook na montage goed bereikbaar zijn, de zaagmaat van Ø65 mm en de mogelijkheid voor zowel 230V als potentiaalvrij schakelen. Gebruik bij dit model altijd de nieuwe slave sensor 870556. • Ø7m bereik op 2,5m hoogte • Eenvoudige installatie dankzij plug-and-play aansluitingen • Tot 10A LED schakelen • IP44 sensor kop • 230V of potentiaalvrij schakelen • Uit te breiden met tot wel 5 slave sensoren (870556)

Interface / signaal Art. no. Modulair 0 - 20 mA, 4 - 20 mA 927 244 Digitale signalen 927 224 MODBUS RTU, PROFIBUS-DP/ FMS, RS422/485, CANbus 927 271 Temperatuurmeting, 2-draads 927 222 Temperatuurmeting, 3-/4-draads 927 954* Ex (i) meetcircuits 927 284 DC voeding tot 45 V / 10 A 927 408* Ethernet tot 10 Gbit/s, industrial Ethernet, 4PPoE 929 161* Scan mij voor meer informatie

#2 april 2026 4 o l u m n C i n Voelsprieten Mijn voorganger, Ton Brands, schreef in zijn laatste column voor Elektropraktijk in wat voor prachtig vakgebied we ons met de elektrotechniek begeven. Toch wil ik één ding uit zijn column even rechtzetten. Hij schrijft dat elektrotechniek een vak is dat vaak op de achtergrond blijft. Daar ben ik het niet mee eens. Misschien dat dit in het verleden zo was, maar we zien steeds vaker dat ons vakgebied volop in de schijnwerpers staat. Het heeft alles te maken met toenemende aandacht (onder andere in de media) voor onderwerpen als netcongestie en explosieve groei van het aantal warmtepompen en thuisaccu’s en de elektrificatie van ons wagenpark. Het conlict in het Midden-Oosten (of kunnen we gewoon spreken van oorlog?) laat maar weer eens zien hoe groot onze afhankelijkheid is van fossiele brandstoffen en hoe belangrijk het is om volop in te zetten op een versnelde elektrificering van onze maatschappij. Kortom: de elektrotechniek staat volop in de schijnwerpers en dat is terecht. Steeds vaker zien we dat een installatiebedrijf één van de hoofdaannemers is bij grote bouwprojecten. Daar waar we een paar jaar geleden nog klaagden dat we te laat tijdens het bouwtraject werden ingeschakeld, is de installateur nu vaak leidend. Er zal geen enkele bouwondernemer halverwege het bouwproces denken: ‘Oh ja, we moeten de installateur er ook nog meer even bij halen, want hij moet nog een paar draadjes trekken.’ Dit alles heeft ook zijn uitwerking op jongeren die kiezen voor de elektrotechniek. Op hbo en universitair niveau is de instroom redelijk stabiel (wat op zich al heel knap is) en op mbo-niveau is sprake van een lichte groei. De verwachting is echter dat we de komende jaren op alle onderwijsniveaus een lichte groei gaan zien, mede omdat de koppeling tussen elektrotechniek en AI gaat intensiveren. Waar elektrotechniek vroeger ging om de hardware, zien we nu steeds vaker de combinatie van hardware, intelligentie en data, waarbij sensoren gaan zorgen voor een constante meting, AI de data realtime kan analyseren en systemen zichzelf corrigeren en bijsturen. Kortom we gaan steeds meer richting de data-gedreven elektrotechniek. Als nieuwe hoofdredacteur van Elektropraktijk zal ik mijn eigen sensoren, vroeger noemden we dat voelsprieten, aanzetten om de nieuwste ontwikkelingen in de markt op te pikken en daarvan melding te maken. Gerrit Tenkink Hoofdredacteur Bedrijf ‘Het teamgevoel, daar draait het om’ Kramer Elektrotechniek in het Gelderse Vaassen is een e-georiënteerde installateur, zoals Nederland er vele duizenden kent. Veelvuldig vergelijkt directeur/eigenaar Jeroen Huiskamp het aansturen van zijn bedrijf met het aansturen van een voetbalelftal. “We doen het samen als een team en van iedere speler probeer je de sterke kanten te benadrukken.” Robot De opmars van de humanoïde robot Bij Breman zijn ze ervan overtuigd. Mensen verdienen het om zich te richten op wat hen uniek maakt: namelijk creativiteit, probleem oplossing en strategisch denken. En dat zijn allemaal punten die de mens onderscheidend maakt, van andere levende wezens, maar ook van verregaande technologie, zoals AI. Deze unieke eigenschappen moeten we koesteren en daar moeten tijd voor vrijmaken. De repeterende, gevaarlijke en vooral ook de mechanische aspecten van ons werk kunnen we beter overlaten aan een ander: namelijk de robot. “We halen de robot uit de mens.” 18 14

#2 april 2026 5 n h o u d I o u d h Innovatie Zien is geloven Het Natlab van Philips, kent u het nog? Ooit was het de kraamkamer van de Nederlandse hightech. De ene na de andere baanbrekende uitvinding zag er het daglicht. Signify, ontstaan uit de verlichtingsdivisie van Philips, zet de rijke innovatietraditie van het Natlab on verminderd voort. USP Wie zijn toch die installateurs die hier hun mening geven? In elke editie van Elektropraktijk is een artikel te vinden gebaseerd op de data van USP Marketing Consultancy, een marktonderzoeksbureau dat zich richt op de bouw en installatiesector. Daarin worden het gedrag en de meningen van installateurs over trends en ontwikkelingen in de installatiesector weergegeven. Die meningen worden opgesteld door jaarlijks honderden installateurs te interviewen. Maar wie zijn die installateurs eigenlijk? En verder in dit nummer Elektriciteitsproductie en -uitvoer op recordniveau 6 Financiering voor verdere batterijontwikkeling 7 ISSO-Praktijkboek ondersteunt energieadviseur 7 Ruim baan voor startups tijdens elektrotechnik 2027 8 Technieksector blijft krachtig groeien 9 APK Group versterkt elektriciteitsnet in Zeeland 10 Eén taal voor kabels 11 Column NVDE 12 Column ROVC 23 Column WIJ-Techniek 29 Column Berry van Egten 35 Productnieuws 40 Colofon 46 Adverteerdersindex 46 Een compilatie van foto’s die in deze uitgave van ElektroPraktijk zijn gebruikt en die in één oogopslag een indruk geven van de diverse onderwerpen. 2 Percentage omzet per projectcategorie Q4 2025 19% 28% 47% 55% 52% 36% 26% 20% 17% Nieuwbouw Renovatie Onderhoud 31% 48% 21% Totaal 1-4 FTE 5-14 FTE 15+ FTE Plaatje 2 21EJAARGANG APRIL 2026 # 2 Bedrijf ‘Het teamgevoel, daar draait het om’ Robot De opmars van de humanoïde robot Innovatie Zien is geloven USP Wie zijn toch die installateurs die hier hun mening geven? ONAFHANKELIJKE PRAKTIJKINFORMATIE VOOR DE ELEKTROTECHNISCHE BRANCHE ElektroPraktijk_02_2026.indd 1 26-03-2026 12:34 Bij de voorpagina 24 28

6 #2 april 2026 a M r k t n i e u w s Elektriciteitsproductie en -uitvoer op recordniveau In 2025 produceerden energiebedrijven en andere producenten 132 miljard kWh elektriciteit. Niet eerder was dit zoveel. Na een jarenlange daling nam de productie uit fossiele bronnen weer toe. Ook werd meer geproduceerd uit zonne-energie. De uitvoer van elektriciteit bereikte ook een piek. Dit meldt het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) op basis van nieuwe cijfers. De afgelopen tien jaar is de elektriciteitsproductie sterk toegenomen. In 2025 produceerden energiebedrijven en andere producenten, zoals exploitanten van wind- en zonneparken en huishoudens met zonnepanelen, een kwart meer elektriciteit dan in 2015. Deze toename komt vooral doordat er meer vraag is vanuit het buitenland. Hierdoor is meer elektriciteit uitgevoerd en minder ingevoerd. Daarnaast is de Nederlandse vraag naar elektriciteit meer ingevuld door productie in eigen land. Het totale elektriciteitsverbruik in Nederland stijgt nauwelijks. Steeds meer productie uit zonne-energie Uit zonne-energie is 17 procent meer elektriciteit geproduceerd dan in 2024. Dit komt vooral doordat 2025 een heel zonnig jaar was. Ook het totale vermogen van zonnepanelen was hoger (4 procent). De hoeveelheid elektriciteit geproduceerd uit zonne-energie is in tien jaar tijd met meer dan twintig keer zo groot geworden. Uit windenergie op land is minder elektriciteit geproduceerd. Belangrijke oorzaak is minder beschikbare gunstige wind op land. Eind 2025 bedroeg het totale vermogen uit wind 7,0 GW op land, en 4,7 GW op zee. Op zee werd wel meer elektriciteit opgewekt uit wind dan een jaar eerder. Dit komt grotendeels doordat windparken, die in 2024 operationeel werden, in 2025 een volledig jaar meedraaide in de productie.Ook is meer elektriciteit geproduceerd uit biomassa, dat wordt onder andere bijgestookt in kolencentrales. De totale productie uit hernieuwbare bronnen was iets hoger (6 procent) dan in 2024. Vergeleken met 2015 is de productie bijna vijf keer zo hoog. In totaal zijn hernieuwbare bronnen goed voor 49 procent van de totale elektriciteitsproductie in 2025. Hernieuwbare bronnen zijn de belangrijkste bron van elektriciteitsproductie, net als in 2024. Meer elektriciteit uit aardgas en kolen Uit fossiele bronnen is 14 procent meer elektriciteit geproduceerd dan in 2024. 48 procent van de elektriciteitsproductie kwam uit fossiele bronnen. Uit aardgas werd 11 procent meer elektriciteit geproduceerd dan een jaar eerder. Door de verbranding van kolen werd 25 procent meer elektriciteit geproduceerd. Over een langere periode is de elektriciteitsproductie uit kolen gedaald: 70 procent minder dan in 2015. Kwart meer elektriciteit uitgevoerd Niet eerder werd zoveel elektriciteit uitgevoerd als in 2025. In totaal ging het om 30 miljard kWh, een kwart meer dan in 2024. Vooral de export naar Duitsland en België steeg. Naar Duitsland werd bijna de helft meer uitgevoerd. De belangrijkste redenen hiervoor zijn een verminderde productie uit wind voor de Duitse kust en een verminderde productie in Zwitserland en Oostenrijk door een lager waterpeil. Naar België werd bijna een kwart meer elektriciteit uitgevoerd. Een belangrijke oorzaak is de verminderde elektriciteitsproductie in Belgische kerncentrales. Er werd 19 procent minder elektriciteit ingevoerd, met name vanuit Duitsland, België en Noorwegen. De invoer is in tien jaar tijd bijna gehalveerd. De belangrijkste reden is dat Nederland zelf meer elektriciteit produceert. info Opmerkelijk: in 2025 was sprake van een groeiende export van elektriciteit in vergelijking met de voorgaande jaren, meer dan 25 miljard kWh. Bijna de helft ging naar Duitsland.

7 #2 april 2026 a M r k t n i e u w s Financiering voor verdere batterijontwikkeling Batterijen zien we steeds vaker in het straatbeeld verschijnen. Met de financiering van de projecten kan een volgende stap gezet worden, namelijk terugwinnen van materialen, de ontwikkeling van de bulkbatterij en de verdere ontwikkeling van de duurzame natrium-ion batterij. ISSO-Praktijkboek ondersteunt energieadviseur NWO en Nationaal Groeifonds programma Battery Competence Cluster NL (BCC-NL) kennen bijna 14,5 miljoen euro toe aan drie projecten voor de Call ‘Technologieontwikkeling voor circulaire batterijen’. Hiermee kan een grote stap gezet worden in de verduurzaming van batterijen. De ontwikkeling van duurzame batterijsystemen is cruciaal voor de energietransitie – voor elektrisch vervoer, maar ook voor de opslag van groene energie uit zon en wind. Grootschalige batterijsystemen zijn nodig om netcongestie te voorkomen en de totale CO2-uitstoot te verminderen. Daarnaast moeten duurzame batterijtechnologieën en recyclingprocessen worden ontwikkeld om negatieve milieueffecten tegen te gaan en de afhankelijkheid van andere landen voor grondstoffen te verminderen. Bij deze call zijn drie programmalijnen van belang. Allereerst de terugwinning van materialen uit lithium-ijzerfosfaat batterij afvalstromen. Daarnaast de ontwikkeling van duurzame natrium-ion batterijen. En als derde lijn: de ontwikkeling van bulkbatterijen voor Long Duration Energy Storage en netstabiliteit. In iedere programmalijn is er een aanvraag ingediend en nu ook toegewezen. De aanvragen zijn alle gedaan door consortia van verschillende universiteiten en kennisinstellingen in samenwerking met bedrijven. De vernieuwde tweede druk van het ISSO-praktijkboek Energieprestatie gebouwen is beschikbaar via BouwZo, kennisplatform voor de bouw. Dit praktijkboek is speciaal ontwikkeld voor energieadviseurs die werken met de opnameprotocollen in ISSO-publicaties 75.1 en 82.1 (7e druk). Het helpt de adviseur bij het correct herkennen van bouw- en installatiedelen tijdens de opname van een gebouw. Of hij nu werkt aan woningen (EP-W) of utiliteitsgebouwen (EP-U), dit praktijkboek biedt praktische handvatten voor beide typen gebouwen. De adviseur leert hoe hij/zij een gebouw systematisch opneemt, zowel op basisniveau als in detail, zonder verschil in benadering. De eerste druk van het ISSO-praktijkboek Energieprestatie blijft nog actueel tot en met 28 mei 2026. Daarna vervalt deze druk en wordt deze officieel vervangen door de tweede druk. Zo krijgen adviseurs en andere belanghebbenden voldoende tijd om zich voor te bereiden op de nieuwe werkwijze. Aansluiting op BRL9500 en NTA 8800:2025 De kennis in het praktijkboek sluit naadloos aan op de BRL9500 en de nieuwe NTA 8800:2025. Dat betekent actuele en gevalideerde kennis die past bij de eisen van vandaag. Het praktijkboek is bedoeld als aanvulling op de de ISSO-publicaties 75.1 en 82.1, 7e druk en biedt ondersteuning bij een zorgvuldige, onderbouwde werkwijze. Praktijkervaring De tweede druk van het praktijkboek is verbeterd dankzij waardevolle feedback uit het werkveld. De teksten zijn verduidelijkt, praktijkvoorbeelden zijn aangescherpt en er is meer aandacht voor herkenning van situaties tijdens de opname. Hierdoor is het praktijkboek nóg beter bruikbaar in de dagelijkse praktijk én tijdens opleidingen of zelfstudie. Het Praktijkboek Energieprestatie gebouwen, tweede druk, is geschikt voor zowel beginnende als ervaren energieadviseurs. Dankzij de heldere uitleg en concrete voorbeelden vormt het een laagdrempelige en betrouwbare bron van kennis, ook voor opleiders en cursisten. Het ISSO-praktijkboek is beschikbaar via BouwZo.nl.

8 #2 april 2026 a M r k t n i e u w s Ruim baan voor startups tijdens elektrotechnik 2027 De internationale vakbeurs elektrotechnik, die plaatsvindt van 16 tot 18 februari 2027 in Dortmund Messe richt zich deze editie sterk op innovatie, kennisoverdracht en bedrijfsontwikkeling met ruim baan voor startups. Het belooft een bruisende editie te worden van inspiratie voor de elektrotechnische handel, industrie en groothandel en het belooft een plek te zijn voor planners, architecten, energieleveranciers en lokale overheden. Al meer dan 50 jaar is elektrotechnik een belangrijke ontmoetingsplaats voor de industrie. De beurs, die om de twee jaar wordt gehouden in het Dortmund houdt met onderzoek en ontwikkeling. Zelden eerder veranderde de industrie zo snel en ingrijpend als nu – in tijden van digitalisering, de revoluties van de Smart Factory en Smart Home, en gezien de toenemende overlap tussen fabrikanten en vakmensen. De beurs speelt in op deze veranderingen door onder andere de nadruk te leggen op bouw-, verlichtings- en energiebeheerapparatuur en industriële technologie. Het merendeel van de bezoekers is afkomstig uit de elektrotechnische sector, fabrikanten en groothandels, energieleveranciers, netbeheerders en gemeenten, en uit adviesbureaus van architecten, planners en ingenieurs. Om de twee jaar trekt elektrotechnik bezoekers uit in totaal dertien landen over de hele wereld en uit heel Duitsland. Startups Startups debuteren op de elektrotechnik 2027 in Dortmund: met een nieuwe Startup Area biedt de beurs voor het eerst een centraal podium voor startende ondernemers en jonge bedrijven. “De Startup Area op de elektrotechnik wordt een echte hotspot. Het is compact, zorgvuldig samengesteld, face-toface en de snelste manier voor bezoekers om nieuwe inspiratie op te doen. De Area biedt begeleiding bij belangrijke uitdagingen waarmee bedrijven worden geconfronteerd en die bepalend zijn voor hun toekomstige concurrentievermogen en veerkracht, van digitalisering en AI tot IT-beveiliging en automatisering. Voor start-ups is het podium de plek waar zichtbaarheid marktkansen creëert, met echte vraag, directe feedback en contact met besluitvormers uit de handel, industrie en planning. Met deze beurs bouwt elektrotechnik voort op de enthousiaste reacties op de editie van 2025, waar AI, slimme gebouwtechnologie en energiezuinige oplossingen al veel aandacht kregen. Nadere informatie: www.messe-elektrotechnik.com Exhibition Centre, creëert een aantrekkelijke marktplaats voor fabrikanten, groothandels, dienstverleners en vakmensen, en voor iedereen die zich bezigAl meer dan 50 jaar is elektrotechnik een belangrijke ontmoetingsplaats voor de industrie.

9 #2 april 2026 a M r k t n i e u w s my-PV versterkt aanwezigheid in de Benelux Het aantal werkenden in de technieksector nam toe van 190.000 in 2023 naar bijna 195.000 in 2024, een stijging van 2,5 procent. De expert in fotovoltaïsche warmte my-PV breidt zijn verkoopactiviteiten in de Benelux uit. Waar het bedrijf tot nu toe vooral focuste op distributie via de groothandel, ondersteunt de nieuwe Technical Sales Manager Roel Defrancq vanaf nu installateurs en vakinstallateurs rechtstreeks vanuit België. my-PV wil verder groeien in de Benelux. In de afgelopen jaren lag de focus van de Oostenrijkse pionier in fotovoltaïsche warmte vooral op groothandelaars in België en Nederland. Met de aanstelling van Technical Sales Manager voor de Benelux, Roel Defrancq, breidt my-PV zijn verkoop nu uit richting monteurs en vakinstallateurs. Met de geboren Belg krijgen zij een direct aanspreekpunt dat hen ondersteunt bij het integreren van de fotovoltaïsche warmtoplossingen van het bedrijf in hun productportfolio. De 54-jarige Defrancq brengt jarenlange ervaring mee in de sector van hernieuwbare energie, met name in de verkoop van 800 euro per jaar aan de energieleverancier betalen. Met de oplossingen van myPV kan overtollige zonnestroom daarentegen worden omgezet in warm water en ruimteverwarming. Bij een eengezinswoning met schuur in het Nederlandse Lekkerkerk, die in 2024 werd uitgerust met een AC ELWA 2, besparen de eigenaars bijvoorbeeld jaarlijks 450 euro aan kosten – en produceren zij bovendien hun warm water volledig gratis. Over my-PV De fabrikant my-PV GmbH uit Neuzeug is producent van oplossingen voor warmwaterbereiding met behulp van fotovoltaïek. Al sinds 2018 denkt my-PV ook solairelektrisch in de sector verwarming en ruimteverwarming.. In Neuzeug ontwikkelt en produceert my-PV toestellen die fotovoltaïsche installaties verbinden met de warmtesector. systemen voor verwarming, ventilatie en airconditioning (HVAC) en van PV-installaties. Uitstekende marktomstandigheden Tot de huidige bestsellers van het bedrijf in de Benelux behoren de fotovoltaïsche power managers voor warm water en verwarming, de AC•THOR en AC•THOR 9s, evenals het fotovoltaïsche verwarmingselement voor netgekoppelde PV-installaties, de AC ELWA 2. “Onze referentieprojecten tonen aan dat de Benelux-markt zich uitstekend leent voor onze oplossingen voor eigen verbruik”, aldus my-PV-directeur Dr. Gerhard Rimpler. Wie in Nederland te veel zonnestroom aan het net teruglevert, moet afhankelijk van de systeemgrootte namelijk netkosten tot wel Technieksector blijft krachtig groeien De Nederlandse technieksector groeit onverminderd verder. In 2024 realiseerden installatiebedrijven en technisch dienstverleners een omzetgroei van 9 procent. De omzet steeg van 33 miljard in 2023 naar bijna 36 miljard euro in 2024. Over de afgelopen zeven jaar groeide de sector gemiddeld met 10 procent per jaar. Dat blijkt uit onderzoek van adviesbureau Management Centrum en onderzoeksbureau KBA, uitgevoerd in opdracht van Techniek Nederland. Voor voorzitter Mark Harbers komen de cijfers niet als een verrassing. “Het belang van techniek neemt alleen maar toe. De verwachting is dat de groei de komende jaren onverminderd doorgaat. Niet alleen in de woningbouw en utiliteit, maar ook in de industrie en infratechniek. De technieksector is onmisbaar bij het oplossen van grote maatschappelijke opgaven zoals de energietransitie, netcongestie, verduurzaming van de gebouwde omgeving, de laadinfrastructuur voor elektrische auto’s en de watertransitie.” Meer werkenden en hogere productiviteit Het aantal werkenden in de technieksector nam toe van 190.000 in 2023 naar bijna 195.000 in 2024, een stijging van 2,5 procent. Sinds 2018 is het aantal werkenden met bijna 22 procent gegroeid. De productie per FTE steeg van 186.000 euro in 2023 naar 195.136 euro in 2024, een toename van 5 procent. Sinds 2020 groeit de arbeidsproductiviteit gemiddeld met 2,5 procent per jaar. Instroom blijft cruciaal Volgens Harbers ligt er voor de sector een blijvende uitdaging in het aantrekken en behouden van voldoende technische vakmensen. “De sector heeft een enorme groeipotentie. Om die te benutten moeten we jongeren en zij-instromers enthousiast blijven maken voor een loopbaan in de techniek. Tegelijkertijd kunnen innovaties zoals AI, robotisering en industrieel produceren helpen om repeterend werk en administratieve taken te verminderen. Vakmensen kunnen zich dan nóg meer richten op hun specialisme.’ Utiliteitsbouw grootste markt Bijna de helft van de omzet (47 procent) in de technische installatiebranche wordt gerealiseerd in de utiliteitsbouw. De woningbouw is goed voor 28 procent van de omzet, gevolgd door de industrie (13 procent) en infrastructuur (12 procent). De omzetverdeling naar discipline laat zien dat elektrotechniek met 54 procent het grootste aandeel heeft, gevolgd door klimaattechniek (33 procent), sanitairtechniek (10 procent) en overige installatiewerkzaamheden (3 procent). 42 Procent van de totale brancheomzet is in handen van 53 bedrijven. Kleine bedrijven met minder dan 25 fte zijn goed voor 29 procent van de omzet, middelgrote bedrijven (25–250 fte) voor 26 procent. Zzp’ers dragen 3 procent bij aan de totale omzet.

10 #2 april 2026 a M r k t n i e u w s APK Group versterkt elektriciteitsnet in Zeeland APK Group Nederland heeft via dochteronderneming Rasenberg, een langlopend contract verworven voor de versterking van het stroomnet in Zeeland. Het gaat over één van de tien contracten van het project ‘Buurtaanpak’ van netbeheerder Stedin: Combinatie Zeeland Zuid. De Voogd en Bos Grijpskerke met ondersteuning van Rasenberg, beide onderdeel van de APK Group, zal de werken uitvoeren in samenwerking met H4A. Het totale raamcontract voor alle tien gebieden samen, heeft een waarde van 3,5 miljard euro en loopt over een periode van twaalf jaar. Voor het gebied Zeeland Zuid starten de werkzaamheden in Vlissingen en Hulst. Ze dragen bij aan de noodzakelijke capaciteitsverhoging van het regionale elektriciteitsnet, in functie van de energietransitie. Voor de modernisering en uitbreiding van het stroomnet deelde Stedin haar gebied op in tien geografische zones. De netbeheerder levert per zone het functionele ontwerp, waaronder netwerkberekeningen, bodemgegevens en de locatie van distributiestations. De geselecteerde aannemers werken dit verder uit tot een voorontwerp en definitief ontwerp, inclusief werkvoorbereiding, veiligheidsplanning en omgevingsmanagement. In Zeeland omvatten de werkzaamheden onder meer de versterking en uitbreiding van distributiestations, de aanleg van nieuwe laagspanningskabels met grotere capaciteit en de verzwaring van huisaansluitingen. Deze ingrepen zijn noodzakelijk om te voldoen aan de snelgroeiende vraag naar elektriciteit, onder meer door de opmars van elektrische voertuigen, warmtepompen en andere duurzame toepassingen. De werkzaamheden starten in de twee buurten, Vlissingen En Hulst, en worden daarna stapsgewijs opgeschaald naar twaalf à dertien buurten. Stedins buurt per buurt aanpak zorgt voor een efficiënte planning en beperkte hinder voor de leefomgeving. Armand Knoop, CEO APK Group Nederland is blij met de opdracht: “Met projecten als deze dragen wij concreet bij aan de ontwikkeling van slimme en duurzame steden. Een sterk elektriciteitsnet is essentieel voor de energietransitie, APK verricht voor de netbeheerders in Zeeland, Midden-Nederland en Brabant & Limburg grootschalige optimalisatie projecten. Door regionale aanwezigheid, lokaal talent op te leiden en samen te werken met lokale partners, dragen we tegelijk bij aan de lokale werkgelegenheid en ontwikkeling.” Door de AmerikaansIsraëlische oorlog met Iran is er meer vraag naar warmtepompen. Groeiende belangstelling voor warmtepomp De interesse voor warmtepompen neemt toe. Volgens installateurs ligt het aantal aanvragen 10 tot 15 procent hoger dan vóór de recente stijging van de gasprijzen. Voorzitter Mark Harbers van Techniek Nederland vermoedt dat de groeiende belangstelling samenhangt met de onrust op de energiemarkt. Door de Amerikaans-Israëlische oorlog met Iran is de gasprijs flink gestegen en dat leidt tot zorgen bij consumenten over hun energierekening. De toenemende belangstelling voor warmtepompen is opvallend omdat in het voorjaar de vraag normaal gesproken juist afneemt. Harbers: “Het hoogseizoen voor warmtepompen ligt meestal in het najaar en de winter. Dan denken huishoudens na over hun verwarmingssysteem.” De oorlog in Iran maakt opnieuw duidelijk dat geopolitieke ontwikkelingen directe gevolgen kunnen hebben voor de energiekosten van huishoudens. Na de Russische inval in Oekraïne, in februari 2022, was een vergelijkbare ontwikkeling te zien. Ook toen ontstond er onzekerheid over de energieprijzen en gingen veel huishoudens op zoek naar manieren om minder afhankelijk te worden van gas. Met een hybride warmtepomp neemt het gasverbruik flink af en wordt de energierekening lager en beter voorspelbaar. Mogelijk effect van kabinetsplannen Ook de kabinetsplannen spelen mogelijk een rol. In het coalitieakkoord van het kabinet-Jetten staat dat de hybride warmtepomp vanaf 2029 verplicht wordt bij het vervangen van een cv-ketel. Harbers: “Het kan zijn dat mensen nu al anticiperen op die verplichting.” Energierekening en klimaat Consumenten zien de warmtepomp als een duurzame keuze, maar ook als een manier om kosten te besparen. “Huishoudens realiseren zich steeds meer dat een warmtepomp helpt om de CO₂- uitstoot én de energiekosten te verlagen”, zegt de voorzitter van Techniek Nederland. “Bovendien betekent een lager gasverbruik dat we minder afhankelijk worden van energie uit het buitenland.”

11 #2 april 2026 a M r k t n i e u w s Eén taal voor kabels Wie werkt met elektrische kabels en leidingen, moet kunnen vertrouwen op heldere afspraken. Toch was dat in de praktijk niet altijd het geval. Documentatie sloot niet altijd aan op wat er daadwerkelijk lag en de norm was op sommige punten gedateerd. Dezelfde kabel kon daardoor op verschillende manieren worden aangeduid. Met de herziening van NEN 3207:2026 komt daar verandering in De norm brengt eenduidigheid terug in kabelaanduidingen en sluit beter aan op de manier waarop de elektrotechnische sector vandaag de dag samenwerkt. “Het moest duidelijker”, zegt Piet Soepboer, beleidsexpert componenten bij Enexis en lid van de werkgroep. NEN 3207 beschrijft hoe elektrische kabels en leidingen in Nederland worden aangeduid. Die aanduiding bestaat uit een vaste opbouw van letters en cijfers. Die geven, van Die eenduidigheid is belangrijk in de praktijk. “Mensen werken met nieuwe kabels en soms ook met kabels die al tientallen jaren in de grond liggen. Dan wil je in al die gevallen wel in één oogopslag weten waar je mee te maken hebt”, zegt Soepboer. CPR-wetgeving De vorige versie van NEN 3207 stamde uit 2013 en bevatte voorbeelden die nog veel ouder waren. Ondertussen stond de praktijk niet stil en maakte vooral de invoering van de Europese CPR-wetgeving (Construction Products Regulation) duidelijk dat de norm toe was aan een grondige herziening. Die wetgeving stelt eisen aan de brandveiligheid van kabels in gebouwen en maakt brandclassificaties verplicht. “CPR was echt een kantelpunt”, aldus Soepboer. “Oude aanduidingen voor het gedrag bij brand werden vervangen door wettelijk verplichte nieuwe classificaties. Dat was nog niet goed verwerkt in de oude norm, waardoor deze achterliep op de realiteit en er verschillen ontstonden in interpretatie die in de hele keten doorwerkten. Verwarring ontstond ook doordat het voorkwam dat twee verschillende coderingen werden gebruikt voor exact dezelfde kabel. Ook waren er veel innovaties, die van doorslaggevend belang zijn, nog niet goed geborgd.” De werkgroep, die bestond uit een aantal experts vanuit kabelfabrikanten, eindgebruikers en keuringsinstituten, heeft de norm grondig opgeschoond. Verouderde kabeltypen zijn verwijderd, definities aangescherpt en de opbouw van de codering is consequent doorgevoerd. Daardoor krijgt dezelfde kabel nu ook overal dezelfde aanduiding. “Het is nog steeds technisch, maar wel veel logischer. Je begrijpt nu waarom iets zo heet, in plaats van dat je het uit je hoofd moet leren”, zegt Nes. Daarnaast is NEN 3207 beter afgestemd op andere normen en regelgeving, zowel nationaal als internationaal. Dat helpt weer bij de samenwerking tussen fabrikanten, netbeheerders, installateurs en ontwerpers, die allemaal met dezelfde informatie werken. Commentaar indienen Het normontwerp is nu gepubliceerd op normontwerpen.nen.nl voor openbare commentaarronde. Belanghebbenden kunnen hun feedback geven tot en met 13 mei 2026. links naar rechts, informatie over onder andere de geleider, het isolatiemateriaal en de opbouw van de kabelmantel. Zo wordt in één oogopslag duidelijk wat voor kabel het is en waarvoor die is bedoeld. “Het is eigenlijk een soort leeswijzer”, legt Peter Nes uit, productmanager bij kabelfabrikant TKF en eveneens lid van de werkgroep. “Als je een kabel ziet, moet je aan de codering kunnen herleiden wat erin zit. En andersom moet de naam van de kabel exact beschrijven wat je krijgt.” De norm brengt eenduidigheid terug in kabelaanduidingen en sluit beter aan op de manier waarop de elektrotechnische sector samenwerkt. (foto: Bruno)

o C l u m n l n a a m 12 #2 april 2026 Nieuwe gascrisis toont kwetsbaarheid: NVDE wil plan voor 10 miljard kuub minder gas Door de oorlog in Iran schoot de gasprijs omhoog. Dat laat opnieuw zien hoe kwetsbaar Nederland is voor internationale energiecrises. De Nederlandse Vereniging Duurzame Energie (NVDE) roept het kabinet op om een plan te maken om in vijf jaar tijd tien miljard kuub aardgas per jaar minder te gebruiken. De NVDE publiceerde op 12 maart haar ‘Spoedplan voor minder aardgas’ met 19 mogelijke maatregelen hiervoor. “Elke keer als er ergens in de wereld een conflict uitbreekt, gaat jouw energierekening omhoog,” zegt Olof van der Gaag, voorzitter van de NVDE. “Wij betalen elk jaar miljardenrekeningen aan landen die onze waarden niet delen. De beste bescherming tegen prijsschokken is simpel: minder gas gebruiken en meer oranje-groene energie van eigen bodem.” Meer grip op je energierekening Mensen die hun huis verduurzamen, zijn minder kwetsbaar voor de plotselinge prijsschokken veroorzaakt door conflicten elders in de wereld. Met een warmtepomp, zonnepanelen, thuisbatterij en/of energiemanagementsysteem, krijgen ze meer grip op hun energierekening. Sinds de oorlog op 28 februari begon zijn er ook al eerste aanwijzingen dat de vraag naar verduurzamingsmaatregelen toeneemt. Er is werk aan de winkel voor installateurs!

13 #2 april 2026 a m Olof van der Gaag Voorzitter Nederlandse Vereniging Duurzame Energie Nederland kan dit opnieuw We weten dat Nederland dit kan, want we hebben het al eerder gedaan. Tussen 2021 en 2023 daalde het Nederlandse aardgasverbruik al van ruim 40 naar 30 miljard kuub per jaar. Met gerichte maatregelen kan Nederland nu opnieuw een vergelijkbare stap zetten. “De vraag is niet of het technisch kan,” zegt Van der Gaag. “De echte vraag is of we willen wachten tot we tijdens de volgende crisis wéér zeggen: waren we maar eerder begonnen.” Voorzet voor kabinetsplan Nederland heeft in zijn geschiedenis laten zien dat het niet wacht tot anderen het voor ons oplossen. We bouwen onze eigen dijken, we regelen ons eigen water, we lossen onze eigen problemen op, in samenwerking met anderen. Dat kan nu ook. In haar nieuwe ‘Spoedplan voor minder aardgas’ presenteert de NVDE een pakket maatregelen waarmee Nederland in circa vijf jaar tien miljard kuub aardgas per jaar kan besparen. Dat is evenveel als we nu uit de VS importeren. Tegelijkertijd dalen de CO₂-uitstoot en stikstofemissies fors. De 19 voorstellen bestrijken alle grote energiegebruikende en -opwekkende sectoren in Nederland, waaronder: „Versnelling van isolatie van woningen en een spoedplan voor verduurzaming van huizen „Normering van slimme (hybride) warmtepompen; uitbreiden warmtenetten „Beter afstellen van verwarmings- en industriële installaties om energie te besparen „Versnelling van wind- en zonne-energie, op land en op zee „Meer flexibiliteit in het elektriciteitssysteem zodat duurzame stroom beter wordt benut „Extra energiebesparing in de industrie, bijvoorbeeld via thermische isolatie „Versnelling van verduurzaming in de glastuinbouw „Een offensief voor de productie van groen gas Samen kunnen de genoemde maatregelen circa twaalf miljard kuub aardgas per jaar besparen, al overlappen sommige effecten elkaar. Omdat de energietransitie met de bestaande plannen al zorgt voor drie miljard kuub gasbesparing, valt er dus nog wat te kiezen om op tien miljard te komen. Grip op energierekening Veel voorstellen geven mensen ook meer grip op hun energierekening. Het voorkomen van stress over de energiekosten is zeker voor mensen met een laag inkomen dringend nodig. Minder afhankelijkheid van gasimport is daarvoor de meest structurele oplossing. Het kabinet Jetten kan nu kiezen om serieuze stappen te zetten om Nederland minder afhankelijk te maken van Poetin, Trump en het Midden-Oosten. Of de politici zullen over een paar jaar opnieuw aan hun kiezers moeten uitleggen waarom de energierekening plotseling door het dak gaat. “Energie van eigen bodem maakt ons vrij. Elke euro die we niet naar Qatar, Rusland of de VS sturen, is een euro die we zelf houden. We roepen het kabinet op om nu te gaan staan voor regie over onze eigen energie,” zegt Van der Gaag. Randvoorwaarden Om de versnelling mogelijk te maken, zijn volgens de NVDE duidelijke randvoorwaarden nodig. Belangrijk zijn onder meer het sneller oplossen van netcongestie en het verkorten van vergunningprocedures tot twee jaar. De organisatie ziet haar rapport als een voorzet voor een kabinetsplan om de energievoorziening structureel minder afhankelijk te maken van fossiele import.

#2 april 2026 14 e B d r i j f e n t ‘Het teamgevoel, daar draait het om’ Kramer Elektrotechniek in het Gelderse Vaassen is een e-georiënteerde installateur, zoals Nederland er vele duizenden kent. Veelvuldig vergelijkt directeur/eigenaar Jeroen Huiskamp het aansturen van zijn bedrijf met het aansturen van een voetbalelftal. “We doen het samen als een team en van iedere speler probeer je de sterke kanten te benadrukken.” Tekst: Gerrit Tenkink Foto’s: Kramer Elektrotechniek ange tijd stond Huiskamp als elektrotechnisch installateur op de loonlijst bij Kramer Elektrotechniek totdat de toenmalig directeur in 2021 wegens ziekte op zoek ging naar een opvolger. “Voetbal was mijn ding en ik was helemaal niet bezig met een stap in mijn carrière. Dat de vraag bij mij terecht kwam, lag voor de hand, omdat ik binnen het bedrijf degene was die er het langst werkte. Ik heb er negen maanden over nagedacht. Daarna heb ik het met het toenmalige team, dat bestond uit zeven collega’s, overlegd. Ik vond het een flinke stap. Het eerste jaar was niet makkelijk, omdat ik opeens niet meer de monteur was, maar de directeur/eigenaar, waarbij ik het team moest aansturen en me ook nog eens moest verdiepen in de wet- en regelgeving, klantgesprekken moest voeren, afspraken met leveranciers moest maken en dat naast al het andere bureauwerk dat er bij komt kijken. Maar nu, vijf jaar later, kan ik zeggen dat het een goede beslissing is geweest. We zijn gegroeid van zeven naar zeventien medewerkers en de orderportefeuille ziet er goed uit.” Team-gevoel Jarenlang was voetbal zijn lust en zijn leven en vanuit die wereld heeft Huiskamp veel opgestoken. Allereerst het teamDirecteur/eigenaar Jeroen Huiskamp: “We werken heel bewust aan het team-gevoel. We maken gebruik van elkaars kwaliteiten.” L

#2 april 2026 r t i k e l n a a m 15 gevoel. Deze middag zet hij nog even de puntjes op de i voor een uitstapje naar Alkmaar waar het hele team op bezoek gaan bij Solar Nederland om daarna, als toetje, een rondleiding te krijgen in het stadion van AZ. “We werken heel bewust aan het team-gevoel. Zo’n uitstapje met z’n allen kost een paar cent, maar ik ben er van overtuigd dat het de sfeer ten goede komt en dat je dat dus op termijn terugverdient. We hebben hier minimaal verloop van personeel. Ik heb hier een mix van medewerkers, jong en oud door elkaar. Ze leren van elkaar en we maken gebruik van elkaars kwaliteiten. En dat is belangrijk. Het wij-gevoel is sterk. Een tijdje geleden kreeg in een telefoontje van een klant dat er brand was en of ik direct wilde komen. Ik heb in de bedrijfsapp gevraagd wie er mee wilde. Binnen een mum van tijd waren we met z’n zevenen. De meesten waren er eerder dan ik. Dat zegt wel iets over de motivatie, denk ik”, zeg Huiskamp lachend door er aan toe te voegen dat dit ‘wij-gevoel’ ook voor een groot deel aan zijn vrouw is te danken. “Zij doet hier een deel van de administratie en is een soort spin in het web die oprecht geïnteresseerd is in de thuissituatie van onze mensen. En als er thuis problemen zijn, dan denken wij mee hoe we die kunnen oplossen en waar we kunnen helpen. Die oprechte betrokkenheid wordt gevoeld. Dat heb ik echt van haar moeten leren, want vooral in het begin was ik te veel met de praktische invulling van het werk bezig. Maar ik merk dat die oprechte betrokkenheid zijn vruchten afwerpt.” Breed portfolio Daar waar veel e-installateurs zich steeds vaker gaan specialiseren wil Huiskamp een breed pakket aan werkzaamheden houden. “We hebben een divers pakket, van het ‘gewone‘ installatiewerk tot en met het installeren van pv-panelen en laadpalen, camerabeveiliging en brandmeldinstallaties. Op het behapbaar te houden werken we met een beperkt aantal merken. Zo gebruiken we uitsluitend met het schakelmateriaal van Gira. Dat is makkelijk voor ons personeel, maar ook makkelijk als er nieuwe ontwikkelingen in de markt zijn. Dan komt de vertegenwoordiger van Gira een uitleg aan het hele team geven. Of we spreken daar af voor een instructieuurtje. Specifieke kennis komt om de hoek kijken bij het inregelen en daar hebben we dan wel monteurs voor die daar iets meer ervaring in hebben. Maar dan nog laten we vaak een jongere medewerker meekijken, zodat die het ook leert. Dat geldt ook als er nieuwe ontwikkelingen zijn bij bijvoorbeeld NEN 3140. Dan nodigen we een instructeur uit die het hier aan het hele team uitlegt. En nog een reden om het takepakket breed te houden: als je je specialiseert moet je de regio ook groter maken en zo lang er genoeg werk is in deze omgeving, zie ik daar de meerwaarde niet van in.” Trots Erkend leerbedrijf zijn is voor Huiskamp min of meer een vanzelfsprekendheid. Kramer Elektrotechniek in het Gelderse Vaassen groeide de afgelopen 5 jaar van zeven naar zeventien medewerkers. Zorg dat je begrijpt wat je doet. Blindelings op AI vertrouwen, dat lijkt me gevaarlijk

Strak, industrieel, subtiel, natuurlijk of exclusief. In dromerig wit, stoer matzwart en alles wat daartussen zit. Ontdek schakelaars in elke stijl. Busch-balance® SI bijvoorbeeld, met zijn spannende samenspel tussen rechte en licht gebogen vormen. Of future® linear, in al zijn eenvoud bijzonder indrukwekkend. Voeg eigentijdse accenten toe met de eyecatchers van Busch-axcent® pur. Of maak een duurzaamheidsstatement met Busch-art linear®. Vind voor elke smaak het perfecte design. En laat schakelaars meer dan ooit deel uitmaken van het interieur. busch-jaeger.nl Ontdek het perfecte design voor elk interieur future® linear Busch-balance® SI Busch-axcent® pur Busch-art linear®

#2 april 2026 r t i k e l n a a m 17 “We hebben hier doorlopend gemiddeld drie leerlingen in dienst. Opleiden kost tijd, maar het is belangrijk voor de sector, maar ook voor ons bedrijf. Als ze hier komen werken, dan wil ik wel dat ze één dag per week naar school gaan. Soms hebben ze daar geen zin in, want deze jongens willen met hun handen werken en niet in de schoolbanken zitten. Maar ik wil dat ze doorleren tot minimaal niveau 3 en liefst niveau 4. Dat kost wat tijd, maar zo’n investering betaalt zich op termijn terug.” En het is vooral bij deze jonge werknemers waar Huiskamp benadrukt hoe mooi hun beroep is. “We hebben een servicegericht beroep en we maken mooie dingen. Dat wordt nog wel eens vergeten. Daarom zeg ik altijd tegen onze jongere medewerkers: ’Als je klaar bent met een klus en je stapt weer in de bus, dan wil ik dat je achterom kijkt en trots bent op het stukje werk dat je hebt afgeleverd.’.” AI Ook bij Kramer Elektrotechniek doet AI zijn intrede, al beperkt zich dat op dit moment nog wel hoofdzakelijk tot het kantoor, voor bijvoorbeeld het maken van verslagen of het opstellen van offertes. Huiskamp staat er open voor, maar heeft ook zijn bedenkingen. “AI is prima, maar ik wil ook dat mijn mensen begrijpen wat ze doen. Je kunt de vraag wel bij AI neerleggen, maar ik wil wel dat we de uitkomst kunnen controleren. Zorg dat je begrijpt wat je doet. Blindelings op AI vertrouwen, dat lijkt me gevaarlijk.” Toekomst Stilstand is achteruitgang. Dat weet Huiskamp ook. Hij verkeert in de gelukkige omstandigheden dat er dit komend jaar meer dan werk genoeg voorhanden is. De particuliere klant houdt hij graag aan, maar langzamerhand verlegt hij de focus naar grotere projecten. “Ik schat dat dit jaar 80 procent van ons werk in de grotere projecten zit. Persoonlijk vind ik dat wel prettig, want het is veel rustiger als je mensen voor langere tijd bij en project aan het werk zijn. Tot voor kort stuurde ik de hele club aan, maar nu beginnen we ook met projectleiders te werken. Het probleem waar we nog wel regelmatig tegenaan lopen, zeker met grotere projecten, is de onduidelijkheid voor wat betreft wet- en regelgeving en uitstel van werkzaamheden door bijvoorbeeld netcongestie. Dat makt het plannen van werk lastig”, zegt Huiskamp, die zich op dit moment aan het oriënteren is of hij het e-werk nog wil uitbreiden met een w-tak. “Ik weet dat veel installateurs zich aan het specialiseren zijn, maar ik denk dat de toekomst zit in verbreding. Daarnaast vinden opdrachtgevers het prettig als ze één aanspreekpunt hebben voor het e- en w-werk. Ik denk dat we met deze uitbreiding door kunnen groeien naar zo’n twintig medewerkers. Dat zie ik wel als het maximum voor ons bedrijf.” x Huiskamp geeft zijn jongere medewerkers met regelmaat een tip mee: ”Als je klaar bent met een klus en je stapt weer in de bus, dan wil ik dat je achterom kijkt en trots bent op het stukje werk dat je hebt afgeleverd.”

18 #2 april 2026 o R b o t n i e k De opmars van de humanoïde robot Bij Breman zijn ze ervan overtuigd. Mensen verdienen het om zich te richten op wat hen uniek maakt: namelijk creativiteit, probleemoplossing en strategisch denken. En dat zijn allemaal punten die de mens onderscheidend maakt, van andere levende wezens, maar ook van verregaande technologie, zoals AI. Deze unieke eigenschappen moeten we koesteren en daar moeten tijd voor vrijmaken. De repeterende, gevaarlijke en vooral ook de mechanische aspecten van ons werk kunnen we beter overlaten aan een ander: namelijk de robot. “We halen de robot uit de mens.” TEKST: GERRIT TENKINK FOTO’S: UITGEVERIJ GELDERLAND et was in een notendop de boodschap die Patrick van Stokhem, directeur AI & Robotics bij Breman Innovatie (BREiNN), tijdens zijn presentatie op de VSK (vakbeurs voor E- en W-installatiebranche) in Utrecht aan het publiek presenteerde. Het zaaltje waar Van Stokhem zijn presentatie gaf zat vol en dat laat wel zien dat er op dit gebied veel vragen zijn. Van Stokhem had zijn humanoïde robot, die hij liefkozend ‘BoB’ noemde, meegenomen. Dat ‘BoB’ kan dansen, klappen, juichen en voor het publiek buigen, blijft bijzonder en aan de reacties van de aanwezigen was wel te zien dat de gemiddelde installateur nog lang niet thuis is in de wereld van de humanoïde robot en wat deze allemaal in zijn mars heeft. Breinn Van Stokhem is werkzaam in het Breman innovatielab: BREiNN. Dit is het innovatielab van Breman (BREiNN: BREman iNNovatie) waar voor en namens de Breman installatiegroep zogenaamde horizon 2 en 3 innovaties worden onderzocht. Van Stokhem: “Ons innovatielab werkt aan verandering in techniek en onderwijs vanuit de gedachte dat onrust en perspectief leidt tot actie. Wij zien dat in de techniek verandering nodig is, maar dat veel organisaties niet weten waar ze moeten beginnen. Als BREiNN willen we de Breman organisatie en onze omgeving helpen om nieuwe richtingen te verkennen en beweging te creëren. Dat is nodig want onze sector staat voor een aantal grote uitdagingen: vergrijzing, toenemende complexiteit van systemen, een groeiende vraag naar duurzame oplossingen en de fysieke belasting van installatie- en onderhoudswerkzaamheden.” Humanoïde robot Een van de bewegingen is dus de introductie van de humanoïde robot, zoals Van Stokhem die op de VSK demonstreerde. “Een humanoïde robot is gevormd naar de menselijke, humanoïde, maat en bedoeld om ingezet te worden waar ‘mensenvoeten’ nog steeds nodig zijn. In feite zou je er ook een robot op wieltjes met een paar grijparmen neer kunnen zetten, want als je een optimaal proces bedenkt dan is de menselijke vorm vaak niet de meest optimale. Maar Patrick van Stokhem: “Wij verwachten dat over drie jaar al onze busjes voorzien zijn van een robot, die ondersteunende werkzaamheden kan uitvoeren voor de monteur.” (foto: Uitgeverij Gelderland) H

19 #2 april 2026 r t i k e l n a a m De voordelen op een rij Voor de installateur: „ Verhoogde veiligheid: Robots handelen gevaarlijke taken af zoals werken in besloten ruimtes of extreme temperaturen „ Verminderde fysieke belasting: Eliminatie van repetitief tillen en ongemakkelijke posities die tot blessures leiden „ Carrière-evolutie: Technici evolueren van handarbeiders naar robotoperators en supervisors „ Verlengde barrières: Fysieke beperkingen leiden niet langer tot vroegtijdig pensioen Voor Klanten: „ 24/7 Beschikbaarheid: Robotsystemen kunnen rond de klok werken „ Consistente kwaliteit: Eliminatie van menselijke fouten in routinetaken „ Kostenefficiëntie: Verhoogde efficiëntie vertaalt zich naar betere waarde wij focussen ons op het domein waar die menselijke vorm nog wel als de ontwerpstandaard is meegenomen en in het installatiewerk waar dus die menselijke voeten nog wel blijven, bijvoorbeeld bij de klant thuis en in onze locaties.” Gefascineerd De markt van de humanoïde robot is het afgelopen jaar met 500 procent gegroeid. En de verwachting is dat de humanoïde robotmarkt de komende jaren explosief verder groeit tot een omzet van ruim 15 miljard dollar in 2030. Bijna al deze robots komen nu nog uit China. Ze zijn uitgerust met slimme AI-technologie. Machine-learning en natural language processing stellen deze robots steeds meer in staat om menselijke spraak te begrijpen, emoties te herkennen en autonoom te leren van hun omgeving en multi-sensorische waarneming geeft deze robots de mogelijkheid om te ruiken, te zien en te horen. De zogenaamde AI nose-technologie detecteert gaslekken, chemische anomalieën en luchtvervuiling in real time en dat is cruciaal voor werkplekveiligheid en smart manufacturing. Daarnaast is sprake van de nodige innovatie op het gebied van de hardware. Quantum computing en geavanceerde architecturen maken de robot krachtiger en toegankelijker voor real-time verwerking. En dat maakt dat hij op steeds meer plekken kan worden ingezet. “In feite is het natuurlijk niet meer dan een slimme computer op voetjes. Wij zien dat niet de techniek de beperkende factor is, maar de mens, hetgeen alles te maken heeft met angst voor het onbekende. Al is ‘angst’ misschien een al te groot woord. De overgrote meerderheid, zeker in de technische sector, is vooral gefascineerd. Wij delen onze kennis, omdat we de verantwoording voelen om onze meBoB is een Unitree G1 humanoïde robot die speciaal is ontworpen voor de echte wereld, dezelfde mensgerichte omgeving waarin technici dagelijks hun werk doen. (foto: Uitgeverij Gelderland) demens kennis te laten maken met dit soort techniek.” Aan de slag In bepaalde industrieën is dat onbekende de afgelopen jaren al weggenomen. Neem de automotive. Daar zijn we er al volledig aan gewend dat robots het werk van de mens overnemen en dat de technicus vooral ondersteunend aanwezig is voor bijvoorbeeld kwaliteitscontrole of ingrijpen bij calamiteiten. “Maar we kunnen robots ook uit de productielijn halen en inzetten voor ondersteunende werkzaamheden, bijvoorbeeld in de zorg, in de bouw of in de installatietechniek. Niet humanoïde, maar deze robot van Breman is geschikt voor andere klussen, bijvoorbeeld in moeilijk toegankelijke kruipruimtes. (foto: Uitgeverij Gelderland)

GEWISS NEDERLAND Ronde Tocht 1 C - 1507 CC Zaandam - Nederland Tel: + 31 75 6708 706 - Email: info-nl@gewiss.com Bezoek www.gewiss.nl en volg ons op: Deze serie is een compleet systeem van IP65 verdeelkasten voor veilige en flexibele energiedistributie in residentiële, commerciële en tertiaire installaties. Verkrijgbaar van 5 tot 20 DIN-modules en uitbreidbaar voor extra capaciteit. De robuuste IP65 behuizing, modulaire opbouw en innovatieve functies zorgen voor maximale flexibiliteit, eenvoudige installatie en betrouwbare bescherming in elke toepassing. 68 Q-DIN serie Bekijk de brochure en ontdek alle mogelijkheden! Verkrijgbaar via de specialistische elektro groothandelaren Heeft u een andere configuratie nodig: neem dan contact op!  Direct leverbaar in 6 standaard configuraties  Eenvoudig aan te passen of uit te breiden  Slagvaste behuizing garandeert langdurige betrouwbaarheid

21 #2 april 2026 r t i k e l n a a m Geïndustrialiseerde fabriek In het nieuwe pand aan de Sasdijk in Genemuiden (7.300 vierkante meter) zijn alle (prefab) activiteiten van Installatiebedrijf T. Breman en Breman Fabriek samengebracht. Hier bouwt het bedrijf aan de toekomst van installatietechniek door de stap te maken van traditionele werkplaats naar een moderne, geïndustrialiseerde fabriek. De focus ligt op het slim en voorspelbaar produceren van installaties, met als doel verdere groei in de industrialisatie van de bouw. En dat bedoelen we met ‘de robot uit de mens halen’. Vakbekwame professionals besteden zo’n 60 tot 70 procent van hun tijd een repetitief en fysieke belastend werk. Als de robot dat overneemt, blijft er voor de monteur of installateur ruimte en tijd over voor creativiteit, probleemoplossing en strategisch denken. Het werk van de monteur wordt dan uitdagender en gevarieerder. Daarnaast schreeuwt de arbeidsmarkt de komende jaren om 150.000 extra mensen. Dit alles door de vergrijzende beroepsbevolking en de groeiende expertisegolf. De robot kan een deel van de klussen op zich nemen.” Van Stokhem is ervan overtuigd dat mkbbedrijven die nu aan de slag gaan met de integratie van robots zich in de toekomst kunnen positioneren als de marktleiders in de onvermijdelijke technologische transformatie van de installatiesector. Humanoïde robot Even terugkomend op BoB. Van Stokhem: “BoB is een Unitree G1 humanoïde robot die speciaal is ontworpen voor de echte wereld, dezelfde mensgerichte omgeving waar onze technici dagelijks werken. BoB kan traplopen, door krappe ruimtes navigeren en gereedschap hanteren dat voor mensenhanden is ontworpen. Dit maakt het de perfecte verkennende partner voor het begrijpen van robotica-integratie in bestaande werkprocessen. Kortom BoB, kan zware kabelrollen (momenteel tot max 12 kg) tillen, maar uiteindelijk ook kabels leggen op moeilijk begane plekken. We kunnen BoB zelfs de opdracht geven om even een stuk gereedschap uit de bus te pakken.” Verwachting Naast de eliminatie van menselijke fouten en een verhoogde veiligheid gaat de robot ook zorgen naar een kostenverlaging van gemiddeld 30 procent, waarbij Van Stokhem denkt dat de belangrijkste groei kan worden verwacht in de installatietechniek, de zorg en de procestechnologie. “Uit onderzoek komt naar voren dat naar alle waarschijnlijk ieder huishouden rond 2040 een humanoïde robot in huis heeft. Op dit moment kost een humanoïde robot, die mensgelijke werkzaamheden uitvoert zo om en nabij de 150.000 euro. (BoB kostte bij aanschaf 85000 euro, omdat BoB beschikt over een minder uitgebreid pakket mensgelijke werkzaamheden dan de humanoïde robots die nu op de markt worden gebracht, red.) en de levertijd vanuit China is momenteel ongeveer vier weken. Zowel levertijd als ook aanschafkosten gaan naar beneden. Wij verwachten dat over drie jaar al onze busjes voorzien zijn van een robot, die ondersteunende werkzaamheden kan uitvoeren voor de monteur. Waar we nu voor al naar op zoek zijn, dat zijn de zogenaamde use-cases. We willen dat BoB leert van de installateur. Want als hij één keer de opdracht heeft uitgevoerd, dan is deze opdracht moeiteloos te kopiëren naar de andere robots.” Locatie Sasdijk Genemuiden Intussen is Breman op een eigen locatie aan de Sasdijk in Genemuiden voorzien van humanoids die delen van het orderpick en het logistieke interne proces oppakken. “We verwachten dat we ook snel kunnen gaan ondersteunen in het preassemblage proces. Aan de Sasdijk, maar ook op meerdere andere Bremanlocaties assembleren we componenten voor op de bouw, waarmee we de tijd op de bouwlocatie minimaliseren met als bijkomende voordeel dat we onnodige afvalstromen voorkomen.” (zie ook kadertekst) x Ook deze paaldansende humanoïde robot (niet van Breman) wist tijdens de VSK beurs de nodige aandacht te trekken. (foto: Uitgeverij Gelderland) Niet de techniek is de beperkende factor is, maar de mens, hetgeen alles te maken heeft met angst voor het onbekende.

Made with FlippingBook

RkJQdWJsaXNoZXIy NTI5MDA=